Nga Albert Vataj
Më 26 maj 2002, në një dhomë spitali në Selanik, pas një operacioni të rëndë dhe pasi mjekët i kishin mohuar çdo shpresë, Teodor Keko u ul përballë fatit të vet me të vetmen armë që kishte ditur të përdorte gjithmonë, fjalën. Dhe prej asaj përballjeje lindi poezia “Kur e di se do të vdesësh”, një nga tekstet më tronditëse e më të kthjellëta të letërsisë sonë bashkëkohore. Jo si një klithmë dëshpërimi, as si një vajtim për fundin që afrohej, por si një dëshmi e epërme e njeriut që, në çastin kur jeta i rrëshqet nga duart, arrin ta shohë botën me një qartësi të pamëshirshme dhe një dashuri pothuaj hyjnore.Kur e di se do të vdesësh
Kur e di se do të vdesësh,
pemët kanë më shumë lule
dhe më shumë yje qielli ka.
Më të mirë dhe më të çuditshëm janë njerëzit,
që nuk e kuptojnë se hija e trupit të tyre
është vetë vdekja.
Kur e di se do të vdesësh,
toka është pjellore si grua
dhe qielli ta shuan përjetësisht etjen me shirat e tij
dhe avionët nuk fluturojnë për t’u rrëzuar
dhe njerëzit nuk lindin për t’u bërë nesër të liq.
Më mirë ta dish se do të vdesësh!
Lulet lule do të jenë dhe nuk do të kundërmojnë më trishtim
dhe njerëzit do kthehen më shpesh te distributori i harruar
të furnizohen falas me besim…
Kjo poezi nuk është thjesht vargu i fundit i një poeti. Është një amanet shpirtëror. Një rrëfim i zhveshur nga çdo iluzion, ku vdekja nuk shfaqet si errësirë, por si dritë që i zbulon njeriut kuptimin e vërtetë të gjërave. Sepse vetëm kur njeriu e di se do të vdesë, ai fillon të jetojë pa mashtrim. Vetëm atëherë pemët kanë “më shumë lule” dhe qielli “më shumë yje”, jo sepse bota ndryshon, por sepse shikimi ynë pastrohet nga zhurma, nga lakmia, nga kotësia e përditshme që na verbon.
Teodor Keko, në pragun e ikjes, nuk mallkon jetën. Përkundrazi, ai pajtohet me të. E përqafon me një butësi që të ther. Ai sheh njerëzit “më të mirë dhe më të çuditshëm”, sepse kupton se secili mbart mbi supe hijen e vet të vdekjes, pa e ditur. Dhe në këtë vetëdije nuk ka përçmim, por dhembshuri. Ai e kupton tragjedinë njerëzore: ne jetojmë sikur të jemi të përjetshëm, ndërkohë që fundi ecën pranë nesh në heshtje, si hija e trupit tonë.
Në universin poetik të kësaj poezie, gjithçka fiton një kuptim të ri. Toka bëhet “pjellore si grua”, shiu nuk lag më, por “ta shuan përjetësisht etjen”, avionët nuk fluturojnë për t’u rrëzuar dhe njerëzit nuk lindin për t’u bërë të liq. Është sikur poeti, përmes afërsisë me fundin, arrin të shpëtojë botën nga mallkimi i saj moral. Ai kërkon ta rikthejë ekzistencën në pafajësinë fillestare, në një gjendje ku jeta nuk është më luftë, maskë apo zhgënjim, por një mundësi për të besuar ende.
Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e kësaj poezie: te besimi. Te ai “distributor i harruar” ku njerëzit mund të furnizohen falas me shpresë. Çfarë metafore e jashtëzakonshme për kohën tonë të varfëruar shpirtërisht! Në një botë ku gjithçka blihet, ku gjithçka matet me interes e përfitim, Teodor Keko na kujton se besimi është ende falas, por ne kemi harruar rrugën për tek ai.
“Më mirë ta dish se do të vdesësh”, shkruan ai. Dhe kjo fjali, që mund të tingëllojë e frikshme, në të vërtetë është një nga pohimet më të bukura për jetën. Sepse vetëdija për fundin nuk e zvogëlon ekzistencën; ajo e fisnikëron atë. E bën çdo çast më të vyer, çdo fytyrë më njerëzore, çdo lule më të gjallë. Vdekja, në poezinë e Kekos, nuk është fundi i dritës, por mënyra për ta kuptuar sa e çmuar ka qenë ajo.
Sot, 24 vite pas asaj dite maji në Selanik, kjo poezi vazhdon të tingëllojë si një zë që vjen nga përtej heshtjes. Një zë që nuk flet për shuarjen, por për kthjelltësinë. Jo për humbjen, por për rikthimin te ajo që ka rëndësi. Dhe ndoshta ky është triumfi më i madh i Teodor Keko: ai iku si njeri, por mbeti si ndërgjegje. Sepse poetët e vërtetë nuk vdesin në ditën kur pushojnë së marrë frymë; ata vazhdojnë të jetojnë sa herë që një shpirt i lodhur gjen te vargjet e tyre një arsye për të besuar ende te jeta.
