Albert Vataj
Silphiumi është një nga misteret më magjepsëse të botës antike. E konsideruar si “ari i gjelbër” i antikitetit, kjo bimë e mrekullueshme ishte aq e çmuar sa peshohej me denarë argjendi dhe luajti një rol kyç në ekonominë e Mesdheut.
Bima, ndoshta një lloj i gjinisë Ferula (e ngjashme me koprën gjigante), rritej vetëm në një rrip të ngushtë bregdetar në Kirenë (Cyrene), në Libinë e sotme. Grekët dhe romakët u përpoqën ta kultivonin atë në vende të tjera, por ajo refuzonte të mbinte kudo tjetër, duke kërkuar një kombinim unik të klimës gjysmë-aride dhe tokës së pasur kireniane.
Pse ishte aq e çmuar kjo bimë?
Silphiumi ishte një “super-bimë” e vërtetë, e përdorur në pothuajse çdo aspekt të jetës antike:
Në kuzhinë: Ishte një erëz luksoze. Lëngu i saj i tharë, një lloj rreshtire e quajtur laser, shtohej në pothuajse çdo recetë të rëndësishme romake. Sipas kulinarit të famshëm Apicius, ajo i jepte ushqimit një shije të jashtëzakonshme.
Në mjekësi: Përdorej si një ilaç universal për shërimin e kollës, temperaturës, kafshimeve të gjarpërinjve, dhimbjeve të stomakut dhe rënies së flokëve.
Kontracepsioni: Ky ishte ndoshta përdorimi i saj më i rëndësishëm. Silphiumi njihej si një kontraceptiv oral tejet efikas dhe abortiv natyral pa efekte anësore. Gratë e antikitetit e pinin lëngun e saj një herë në muaj për të parandaluar shtatzëninë.
Për shkak të vlerës së saj të jashtëzakonshme, bima u kthye në një simbol të fuqishëm ekonomik dhe kulturor.
Fakt Historik: Kjo që shihni në imazh është një monedhë ari që përshkruan Silphiumin, një bimë të zhdukur që rritej në Libi. Monedha të ngjashme ari mund të gjenden në koleksionet historike të objekteve që datojnë që nga viti 255 para Krishtit. Në antikitet, bima përshkruhej në monedha jo vetëm për përdorimet e saj medicinale, por edhe si simbol i pasurisë dhe suksesit tregtar.
Për më tepër, farat ose gjethet e Silphiumit kishin formën e saktë të një zemre. Për shkak se bima lidhej ngushtë me dashurinë, epshin dhe kontracepsionin, kjo formë filloi të personifikonte romancën dhe seksualitetin. Kirena madje e preu këtë formë në monedhat e saj prej argjendi, duke e bërë këtë ndoshta paraqitjen e parë të dokumentuar të simbolit të zemrës në histori.
Një bimë që rritej në një hapësirë aq të kufizuar dhe pa mundësi mbarështimi, fatkeqësisht nuk mund t’i mbijetonte dot lakmisë njerëzore. Silphiumi u zhduk rreth shekullit të I pas Krishtit, duke u bërë një nga speciet e para të dokumentuara që u zhdukën për shkak të aktivitetit njerëzor.
Kërkesa e lartë bëri që bima të korrej pa asnjë kontroll në gjendje të egër.
Bagëtitë, veçanërisht dhentë, e pëlqenin shumë këtë bimë. Pronarët e tokave zbuluan se mishi i kafshëve që ushqeheshin me Silphium bëhej jashtëzakonisht i shijshëm, ndaj i linin t’i kullotnin pa kriter.
Historiani romak Plini Plaku shkroi se gjatë jetës së tij u gjet vetëm një kërcell i vetëm i Silphiumit, i cili iu dërgua si dhuratë perandorit Neron, i cili thuhet se e hëngri menjëherë. Kjo shënoi edhe fundin zyrtar të bimës në analet e historisë.
A është Rikthyer Silphiumi?
Për shekuj me radhë, botanistët kanë debatuar nëse Silphiumi është zhdukur plotësisht, apo nëse thjesht ka evoluar duke mbetur i fshehur në ndonjë cep të izoluar të botës.
Kohët e fundit, një dritë e re shprese u ndez nga studiuesi turk Mahmut Miski. Ai sugjeroi se bima Ferula drudeana, një specie e rrallë dhe endemike që rritet në Anadollin Qendror (pranë ish-fshatrave greke në rajonin e Kapadokisë), mund të jetë pikërisht Silphiumi i humbur. Ky propozim erdhi për shkak të karakteristikave të saj të pazakonta morfologjike dhe veçorive të dallueshme organoleptike të rrëshirës së saj, duke u parë si një ekotip anatolian i bimës antike.
Ngjashëm me përshkrimet e hollësishme që Teofrasti dhe Plini Plaku i bënë Silphiumit në antikitet, Ferula drudeana ka rrënjë shumë të trasha dhe të degëzuara. Kur bëhet një prerje në majën e rrënjës së saj, bima prodhon një rrëshirë të bollshme me një aromë tejet të veçantë.
Kërkimet shkencore mbështesin idenë se kjo bimë ndan të njëjtat veti të jashtëzakonshme me “arin e gjelbër” të antikitetit:
Shija dhe aroma: Ngjashmëritë sugjerojnë se Ferula drudeana ka veti organoleptike mjaft të afërta me asafoetida-n (një tjetër bimë e gjinisë Ferula që përdorej si zëvendësuese e Silphiumit) dhe vetë Silphiumin origjinal.
Komponimet aktive: Në një studim të kohëve të fundit, shkencëtarët izoluan dhe zbuluan 31 komponime aktive te Ferula drudeana.
Efektet terapeutike: Ekspertët që hetuan aktivitetet biologjike të këtyre komponimeve konfirmuan veti të fuqishme anti-inflamatore dhe antibakteriale.
Shëndeti riprodhues: Përveç indikacioneve se bima mund të ketë pasur veti të përbashkëta kontraceptive dhe anti-fertilitet (ashtu si Silphiumi antik), analizat e fundit treguan se disa nga këto komponime ndihmojnë në eliminimin e pjesshëm të mosfunksionimit erektil.
Edhe pse kjo bimë sot rritet larg Libisë bregdetare, ngjashmëria e saj pothuajse absolute në pamje, veti mjekësore dhe përbërje kimike me përshkrimet e autorëve antikë e bën atë kandidaten më premtuese. Megjithatë, debati shkencor në botën e botanikës mbetet ende i hapur.
