Nga Albert Vataj
Ata lindën larg njëri-tjetrit në hapësirë, por të bashkuar në thelbin më të thellë të përkatësisë, në të njëjtin gjak, në të njëjtin komb, në të njëjtin amanet të trashëguar brez pas brezi. Njëri erdhi nga brigjet e Arbërisë së përtejdetit, tjetri u lind në zemrën e tokës shqiptare, por fati i tyre do të shkruhej në të njëjtën faqe të historisë shpirtërore dhe kulturore të një populli.
At Leonard de Martino do të vinte nga Greçi i Kampanjës, një nga zemrat e gjalla të Arbërisë italiane, ku kujtesa e atdheut të humbur ruhej si një flakë e pashuar në gjuhë, këngë dhe besim. At Gjergj Fishta do të hidhte hapat e parë të jetës mbi tabanin e tokës shqiptare, në atë truall të bekuar ku fjala, zakoni dhe besimi ishin ndërthurur si një testament i shenjtë i të parëve.
Ishin dy udhëtime që do të bashkoheshin nga një vullnet i lartë hyjnor dhe nga një mision i përbashkët, shërbimi ndaj dijes, dritës dhe shpirtit të kombit. Takimi i tyre nuk ishte vetëm një takim mes një mësuesi dhe një nxënësi, ishte përplasja e bekuar e një urtësie të trashëguar me një talent që priste të zgjohej. Nëpërmjet dorës së At Leonardit, një djalosh nga Zadrima do të gjente rrugën drejt fjalës së madhe, ndërsa nëpërmjet zërit të Fishtës, një komb do të dëgjonte jehonën e kujtesës së vet.
Ata u bashkuan në dashurinë për të shenjtën, për dijen dhe për gjuhën, në kumtin e një ideali që e shihte kulturën si një formë të lartë shërbimi. Nëpër vargje, lutje dhe vepra, ata do të dëshmonin shpirtin e një toke epike, të një vendi kreshnikësh, legjendash dhe historish të mëdha, ku kujtesa e brezave është bërë pjesë e ndërgjegjes së një kombi.
Dhe kështu, nga dy skaje të së njëjtës hapësirë shpirtërore, u bashkuan dy jetë që historia do t’i ruante krah për krah, një françeskan arbëresh që mbolli farën e dijes dhe një poet shqiptar që e shndërroi atë farë në një pemë të pavdekshme të kulturës kombëtare.
Sot, më 12 korrik, kujtohet përvjetori i kalimit në amshim të At Leonard de Martinos (1830–1923), i cili u nda nga jeta më 12 korrik 1923 në kuvendin françeskan të Sarnos, pranë Napolit. Ai mbylli një jetë të gjatë kushtuar Zotit, dijes dhe popullit shqiptar, duke lënë pas një trashëgimi të çmuar shpirtërore, arsimore dhe letrare.
I lindur në Greçi të Kampanjës, në zemër të Arbërisë italiane, At Leonardi u rrit në një mjedis ku kujtesa e Shqipërisë së të parëve ruhej si një amanet i shenjtë. Arbëreshët, të shpërndarë në tokën italiane pas shekullit XV, kishin ruajtur gjuhën, zakonet dhe lidhjen shpirtërore me atdheun e origjinës. Në këtë botë kujtese dhe përkatësie lindi edhe thirrja e tij për t’u kthyer te shqiptarët.
Kur mbërriti i ri si misionar françeskan në Shkodër, ai nuk erdhi thjesht si një klerik i huaj, por si një bir i largët i së njëjtës trashëgimi kulturore. Shqipërinë ai e pa jo vetëm si një fushë misioni fetar, por si një tokë që kishte nevojë për dije, arsim dhe vetëdije kulturore.
Për afro katër dekada ai shërbeu mes shqiptarëve, kryesisht në Troshan, në Zadrimë dhe në fshatrat e Lezhës. Veprimtaria e tij nuk u kufizua në altar, ai ishte njëkohësisht meshtar, mësues, poet, edukator dhe përhapës i kulturës. Ai besonte patundshëm se një popull nuk mund të ndërtojë të ardhmen pa shkollë, pa gjuhë dhe pa vetëdije për vlerat e veta.
Ishte ndër nismëtarët e hapjes së shkollës së parë italiane në Shqipëri dhe një figurë e rëndësishme në përhapjen e arsimit. Për një periudhë shërbeu edhe pranë Prenk Pashës së Mirditës si sekretar dhe edukator i të birit, Prenk Bibë Dodës, duke u përfshirë kështu në formimin e një brezi që do të luante një rol kyç në jetën politike dhe kulturore të vendit.
Por trashëgimia më e madhe e At Leonard de Martinos nuk qëndron vetëm në institucionet që ndihmoi të krijoheshin apo në veprat që shkroi. Ajo që e bën emrin e tij të pavdekshëm është roli që pati në formimin e një prej figurave më të mëdha të kulturës shqiptare: At Gjergj Fishtës.
Në një djalosh të thjeshtë nga Zadrima, Zef Ndoci, At Leonardi pikasi një dhunti të veçantë. Ai dalloi tek ai zgjuarsinë, ndjeshmërinë dhe prirjen e jashtëzakonshme për dije, duke u bërë udhërrëfyesi i parë i rrugëtimit të tij intelektual dhe shpirtëror. Nën kujdesin e tij, ai djalosh mori formimin fillestar që do ta përgatiste për misionin e madh që do të kishte në jetën kulturore shqiptare.
Ndhimi i At Leonardit nuk ishte thjesht ai i një mësuesi ndaj nxënësit. Ishte ndikimi i një mentori që dinte ta ushqente talentin dhe ta drejtonte atë drejt një horizonti më të gjerë. Ai i dha Fishtës dashurinë për dijen, disiplinën e studimit, njohjen e traditës klasike dhe bindjen se fjala e shkruar mund të kthehej në një shërbim sublim ndaj Zotit dhe atdheut.
Në mjedisin françeskan, nën frymën e edukimit që ai përfaqësonte, Fishta u njoh me letërsinë klasike, filozofinë, retorikën dhe kulturën evropiane. At Leonardi nuk i mësoi vetëm rregullat e gjuhës apo mjeshtërinë e vargut; ai i përcolli një filozofi jetësore: se poeti nuk është vetëm një krijues i së bukurës, por edhe dëshmitar i kohës së tij, mbrojtës i kujtesës dhe zë i ndërgjegjes së popullit.
Një nga ndikimet më të thella që ai la te Fishta ishte dashuria e pakufishme për gjuhën shqipe. Si arbëresh, At Leonardi e njihte fuqinë e gjuhës si shtyllë të identitetit kombëtar. Ai e dinte se një popull mund ta ruajë shpirtin e vet vetëm përmes fjalës. Këtë bindje ia përcolli edhe nxënësit të tij, i cili më vonë do ta kthente gegërishten në një instrument të jashtëzakonshëm poetik dhe do të ngrinte monumentin epik të letërsisë sonë, “Lahutën e Malcís”.
Në këtë kuptim, At Leonard de Martino nuk ishte thjesht mësuesi i Fishtës. Ai ishte një nga arkitektët e heshtur të formimit të poetit që do të bëhej zëri më i fuqishëm i kombit.
At Leonardi ishte edhe vetë një poet nga natyra. Fillimisht shkroi në italisht, por më pas, duke përvetësuar me mjeshtëri gegërishten, krijoi edhe në shqip me një hijeshi të rrallë. Filologu At Justin Rrota e përshkruante me admirim:
“Poet prej natyre, shkroi e botoi shumë kangë… si e theu dialektin e vet n’atë të Gegnis, ia muer dorën e shkroi me aq mjeshtri.”
Kjo dëshmi tregon jo vetëm aftësinë e tij artistike, bashkë edhe lidhjen e thellë shpirtërore që krijoi me gjuhën dhe kulturën shqiptare.
Ndër veprat e tij më të njohura janë përmbledhja poetike “L’Arpa di un italo-albanese” (“Harpa e një arbëreshi”), drama “Nata e Këshnellavet” (një nga veprat e hershme teatrore në gjuhën shqipe), si dhe shkrimet kushtuar figurës madhështore të Gjergj Kastriotit Skënderbeut.
Një vend të veçantë në veprimtarinë e tij zë edhe përkushtimi ndaj Zojës së Këshillit të Mirë, Pajtores së Shqiptarëve. At Leonard de Martino ndihmoi në përhapjen dhe thellimin e këtij devocioni përmes poezisë dhe shkrimeve shpirtërore. Ai i kushtoi Zojës së Bekuar vargje të frymëzuara, duke e lidhur këtë figurë me kujtesën historike dhe identitetin shpirtëror të shqiptarëve.
Kjo lidhje kishte një domethënie të veçantë për të si arbëresh. Për komunitetet arbëreshe, Shenjtërorja e Zojës së Këshillit të Mirë në Genazzano ishte një simbol i lidhjes së pandërprerë me Shqipërinë e humbur pas pushtimit osman. Përmes kësaj figure, At Leonardi bashkoi besimin, kujtesën dhe dashurinë për atdheun.
Edhe pse vitet e fundit të jetës i kaloi në Itali, ai nuk u largua kurrë shpirtërisht nga Shqipëria. Zemra e tij mbeti në tokën ku kishte shërbyer, në mesin e njerëzve të cilëve u kishte falur dije, besim dhe shpresë.
Sot, kur kujtojmë At Leonard de Martinon, kujtojmë një urë të gjallë mes Arbërisë dhe Shqipërisë, mes fesë dhe kulturës, mes traditës dhe së ardhmes. Kujtojmë një njeri që nuk kërkoi të bëhej protagonist i historisë, por që pati fatin e rrallë të formonte një prej protagonistëve më të mëdhenj të saj.
Sepse ka mësues që lënë pas libra, por ka edhe mësues që lënë pas njerëz që ndryshojnë rrjedhën e historisë. At Leonard de Martino i përkiste kësaj kategorie të rrallë. Ai mbolli një farë në shpirtin e një djaloshi nga Zadrima, dhe nga ajo farë u rrit një prej pemëve më madhështore të kulturës shqiptare, At Gjergj Fishta.
