Nga Albert Vataj
Birçe Hasko është tashmë një tjetër emër në radhën e atyre që ikin, duke shënuar një humbje të ndjeshme në shterimin e ngadaltë të një plejade artistësh që e ngritën kinematografinë shqiptare mbi shpirtin, përkushtimin dhe një ndjenjë të thellë përkatësie estetike e njerëzore. Ata nuk lanë pas vetëm role, por mënyra të të menduarit artistik, gjurmë që nuk zbehen por plazmohen në kujtesën tonë dhe shndërrohen në thesar.
“Birçe Hasko ishte një personalitet me një integritet qytetar dhe njerëzor të pashembullt. Në dimensionin artistik ai zë një vend të veçantë në kinematografinë shqiptare, ku krijoi një galeri të gjerë karakteresh të paharrueshme. Në skenë dhe në jetë, në karakterin që kishte, rrallë do të gjesh zëvendësim. Vlerat e tij shtrihen edhe në edukimin e brezave të rinj të aktorëve. Do ta kujtoj gjithmonë si një mik të paharruar”, – do të shprehej Timo Flloko në lamtumirën e fundit të mjeshtrit të karaktereve të kinemasë shqiptare.
Në historinë e teatrit dhe kinemasë shqiptare, ka aktorë që mbeten të lidhur me rolet e mëdha, me protagonistët që mbajnë peshën e rrëfimit. Por ka edhe mjeshtër të tjerë, që, edhe kur qëndrojnë në plan të dytë, arrijnë të krijojnë figura aq të gjalla, aq të skalitura dhe të paharrueshme, sa bëhen pjesë e pandashme e kujtesës kolektive të publikut. Në këtë kategori të rrallë dhe të çmuar, Birçe Hasko zë një vend të sigurt, si një nga mjeshtrat më të spikatur të karakterit në kinematografinë shqiptare, me një individualitet të fortë interpretativ dhe një kontribut të vyer pedagogjik.
I lindur më 15 mars 1942 në Dukat të Vlorës, ai u formua në një mjedis ku kultura labe ruante ende gjallërisht forcën e saj shprehëse: humorin e hollë, gjuhën e pasur dhe temperamentin dramatik të përditshmërisë. Ky univers i hershëm do të bëhej më vonë një nga burimet kryesore të energjisë së tij skenike, duke i dhënë interpretimit një autenticitet që vinte drejtpërdrejt nga jeta.
Rruga e tij drejt artit nuk ishte e menjëhershme. Në vitin 1961 përfundoi shkollën e mesme pedagogjike “Jani Minga” dhe për disa vite shërbeu si mësues dhe drejtor shkolle në Amanikaj, Nivicë të Tepelenës dhe Poro të Vlorës. Kjo periudhë e formimit njerëzor, e kontaktit të përditshëm me jetën e zakonshme, me gjuhën dhe psikologjinë e njerëzve të thjeshtë, do të ishte një shkollë e dytë, ndoshta më vendimtare se e para: aty ai njohu tipologjitë njerëzore që më vonë do t’i kthente në personazhe artistikisht të besueshme.
Në vitin 1965 ai nisi studimet në Institutin e Lartë të Arteve, të cilat i përfundoi në vitin 1969. Që prej asaj kohe dhe për dekada me radhë, ai iu përkushtua aktrimit dhe pedagogjisë, duke u bërë një figurë qendrore në formimin e aktorëve të rinj në Akademinë e Arteve. Në vitet 1989–1994 shërbeu si dekan i Fakultetit të Artit Skenik, duke ndikuar drejtpërdrejt në konsolidimin e një shkolle profesionale të aktrimit në Shqipëri.
Në teatër, Hasko u dallua veçanërisht në rolet komike, ku gjenin shprehje natyrshëm instinkti i tij i ritmit, sensi i situatës dhe aftësia për të ndërtuar tipa të gjallë. Personazhe si Milo Tafani në “Shi në plazh” të Teodor Laços, Abaz Kola në “Shtëpia me dy porta” të Ruzhdi Pulahës apo Shazo në “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarkës, dëshmojnë një aktor që e ndërtonte karakterin jo si skemë, por si jetë të brendshme në lëvizje.
Fizikaliteti i tij, mënyra e të folurit dhe energjia skenike i jepnin mundësi të krijonte figura me një ngjyrim të dallueshëm “popullor”, jo si karikaturë, por si përthyerje artistike e realitetit social. Ai e njihte gjuhën e trupit dhe të zërit si instrumente dramaturgjike dhe i përdorte me një instinkt të rrallë profesional.
Megjithatë, përmasën e tij më të plotë ai e gjeti në kinematografi. Birçe Hasko nuk ishte aktor i protagonizmit qendror në kuptimin klasik, por mjeshtër i roleve dytësore, të cilat në duart e tij fitonin gravitet narrativ dhe emocional.
Në filmografinë e tij prej 32 rolesh spikasin interpretime të paharrueshme në disa nga filmat më të rëndësishëm të kinemasë shqiptare: në “Kur zbardhi një ditë” si ballisti Sulo; në “Malet me blerim mbuluar” si Osmani; në “Njeriu me top” si Tosun Baçi; në “Koncert në vitin 1936” si Tellalli; në “Radiostacioni” si Mete Aliu; në “Dhe vjen një ditë” si dajë Alushi; në “Përrallë nga e kaluara” si plaku i sertë; në “Shkëlqim i përkohshëm”, rol për të cilin u vlerësua me çmimin e dytë në Festivalin e Filmit; si dhe në “I dashur armik”.
Loja e tij karakterizohej nga një humor i brendshëm, i çlirët dhe i padeklaruar, që nuk kërkonte efekt të jashtëm, por lindte organikisht nga situata dhe psikologjia e personazhit. Ai ndërtonte figurën përmes detajit: një pauzë, një intonacion i papritur, një shikim i shkurtër, elemente që, në duart e tij, bëheshin dramaturgji më vete.
Një tipar dallues i interpretimit të tij ishte përdorimi i gjuhës së folur me ngjyrim krahinor, sidomos lab, të cilën e shndërronte në instrument karakterizimi social dhe psikologjik. Ky “zhargon i përpunuar artistikisht” i jepte personazheve të tij një identitet të qartë dhe një vërtetësi të pakontestueshme.
Përtej skenës dhe ekranit, Birçe Hasko mbetet një figurë e rëndësishme e pedagogjisë së aktrimit shqiptar. Për vite të tëra ai formoi studentë, udhëhoqi etyde dhe vepra teatrore, duke vënë theksin jo vetëm mbi teknikën, por mbi etikën e profesionit: kërkimin e së vërtetës së brendshme të personazhit dhe ndërtimin e një raporti të ndershëm me skenën.
Për kontributin e tij është nderuar me tituj të rëndësishëm: “Artist i Merituar” (1989), “Profesor” (1995), “Mjeshtër i Madh” (2002), si dhe “Qytetar Nderi” i Orikumit (2002), ndër të tjera.
Birçe Hasko mbetet një dëshmi e gjallë se madhështia në aktrim nuk matet me numrin e roleve kryesore, por me thellësinë e gjurmës që lë një karakter. Ai ishte mjeshtër i detajit, i nuancës, i atij realiteti të vogël që e bën një personazh të pavdekshëm.
Në kujtesën e kinemasë shqiptare ai do të mbetet si një aktor me plasticitet të rrallë, me autenticitet të pakrahasueshëm dhe me një prani skenike që e tejkalonte rolin vetë. Një artist që i dha zë dhe fytyrë një bote të tërë personazhesh të vogla në dukje, por të mëdha në kujtesë.
Prej sot 24 maj, ai i përket tashmë përjetësisë jo si mungesë, por si prani e vazhdueshme në kujtesën e artit shqiptar: një nga ata mjeshtër që nuk largohen, por mbeten të shkruar në mënyrën se si ne shohim dhe kuptojmë skenën.
