Albert Vataj
Michel Houellebecq nuk flet si moralist, as si profet i shpëtimit; ai flet si një patolog i shpirtit bashkëkohor, si një anatomist i zbrazëtisë moderne. Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia tronditëse e tezës së tij: ai nuk pyet nëse arti është i bukur apo i dobishëm, por nëse vetë nevoja jonë për art nuk është prova më e qartë e paaftësisë sonë për ta përballuar jetën pa ndërmjetësim. Në këtë kuptim, biblioteka nuk është tempull kulture, por arkiv arratisjesh. Jo rastësisht Houellebecq zgjedh librin, ekranin, kinemanë, format më të sofistikuara të devijimit modern, si simptomë të një qenieje që nuk banon më në jetën e vet, por në zëvendësuesit e saj.
Dhe megjithatë, kjo është një herezi që tundon sepse mban brenda një grimcë të frikshme të së vërtetës.
Sepse, në fund, çfarë është leximi? Një akt i heshtur zhvendosjeje. Trupi mbetet këtu, por mendja emigron. Njeriu që lexon nuk është kurrë plotësisht në dhomën ku ndodhet. Ai ka hyrë në një jetë tjetër, në një vetvete tjetër, në një univers tjetër. Kjo është arsyeja pse Houellebecq e trajton artin si një formë pakënaqësie ontologjike. Kush është i lumtur me botën, nuk kërkon zëvendësime për të. Ai jeton. Nuk lexon për jetën; e konsumon atë drejtpërdrejt.
Por pikërisht këtu nis përplasja e madhe filozofike.
Schopenhauer do ta miratonte këtë diagnozë me një buzëqeshje të zymtë. Për të, njeriu është një qenie e dënuar nga vetë mekanizmi i dëshirës. Ne nuk jetojmë për të qenë të lumtur; ne jetojmë për të kërkuar pafundësisht atë që nuk do të na mjaftojë kurrë. Çdo kënaqësi është vetëm një ndërprerje e shkurtër e mungesës. Në këtë ferr ciklik, arti bëhet e vetmja zonë armëpushimi. Muzika, letërsia, piktura, janë çaste ku individi pushon së qeni skllav i urisë së vet metafizike. Ai sodit, dhe duke soditur, harron. Prandaj Houellebecq tingëllon si një pasardhës modern i Schopenhauerit: njeriu lexon jo sepse është i plotë, por sepse është i plagosur.
Biblioteka, në këtë optikë, është ambulanca e shpirtit.
Por Nietzsche do ta quante këtë një filozofi lodhjeje. Për të, problemi nuk është arti si arratisje, por mungesa e vitalitetit që e redukton artin në narkotik. Nietzsche nuk e pranon njeriun si pacient kozmik. Ai kërkon krijuesin, jo viktimën. Kur ai thotë se “arti ekziston që ne të mos vdesim nga e vërteta”, nuk e ka fjalën për një anestezi të butë, por për një transfigurim heroik të ekzistencës. E vërteta, për Nietzsche-n, është e tmerrshme: jeta nuk ka rend moral, nuk ka drejtësi hyjnore, nuk ka kuptim të garantuar. Dhe pikërisht për këtë arsye njeriu superior krijon artin, jo për t’u fshehur, por për të vallëzuar mbi humnerë.
Këtu biblioteka nuk është spital; është furrë vullkanike.
Lexuesi niçean nuk është ai që i shmanget jetës, por ai që kërkon intensitete që jeta e zakonshme nuk ia ofron dot. Ai lexon sepse realiteti i duket tepër i ngushtë për energjinë e tij. Arti bëhet akt pushtimi, jo kapitullim. Në vend që të zëvendësojë jetën, ai e shumëfishon atë. Çdo libër është një jetë shtesë. Çdo tragjedi e lexuar është një stërvitje shpirtërore përballë fatit.
Dhe aty ku Houellebecq sheh dekadencë, Nietzsche sheh tepri force.
Por Borges shkon edhe më larg dhe e rrëzon krejt dualizmin mes jetës dhe letërsisë. Për Borgesin nuk ekziston “realiteti” nga njëra anë dhe “libri” nga ana tjetër. Universi vetë është tekst. Kujtesa, identiteti, historia, koha, janë struktura narrative. Njeriu jeton duke interpretuar shenja. Prandaj biblioteka nuk është strehë nga bota, por vetë forma e botës.
Borges nuk do ta kuptonte pyetjen e Houellebecqit, sepse për të leximi nuk është ikje nga realja; është hyrje më e thellë në labirintin e saj. Një njeri që lexon “Don Kishotin” nuk po shmang jetën, por po hyn në një nivel më kompleks të saj, aty ku fantazia, kujtesa dhe identiteti përzihen. Për Borgesin, ndarja mes jetës dhe artit është primitive. Ne jemi krijesa të ndërtuara nga tregimet që besojmë.
Në këtë kuptim, biblioteka nuk është hartë dezertimi, por hartë e vetë ndërgjegjes njerëzore.
Dhe pastaj vjen Camus, ndoshta kundërshtari më i denjë i Houellebecqit, sepse ai e pranon diagnozën, por refuzon përfundimin. Po, thotë Camus, bota është absurde. Po, ekziston një boshllëk mes etjes sonë për kuptim dhe heshtjes së universit. Po, njeriu është i vetmuar në një kozmos indiferent. Por prej këtej nuk lind arratisja; lind revolta.
Camus nuk kërkon strehim në art për t’i shpëtuar jetës. Përkundrazi, ai kërkon një mënyrë për ta jetuar jetën pa gënjeshtra. Sisifi i tij nuk është një qenie e thyer që kërkon narkozë estetike. Ai është njeriu që, edhe duke e ditur absurditetin e fatit të vet, zgjedh ta shtyjë gurin përsëri. Kjo është madhështia tragjike e ekzistencës.
Prandaj, për Camus-në, artisti nuk është refugjat i realitetit, por dëshmitar i tij. Arti nuk është mbyllje e syve, por mënyrë për ta parë më kthjellët ferrin njerëzor pa u gjunjëzuar para tij.
Dhe ndoshta këtu zbulohet paradoksi më i madh i Houellebecqit.
Vetë ai, duke shkruar, përgënjeshtron pjesërisht tezën e tij. Nëse arti do të ishte vetëm një mekanizëm shmangieje, atëherë letërsia e tij nuk do të kishte fuqinë therëse që ka. Ai nuk shkruan si dikush që ka ikur nga bota, por si dikush që e ka parë tepër nga afër zbrazëtinë e saj. Cinizmi i tij nuk buron nga mungesa e kontaktit me jetën, por nga një kontakt i tepërt me konsumimin shpirtëror të modernitetit.
Në fund, pyetja e vërtetë nuk është nëse lexuesi e do apo jo jetën.
Pyetja është: çfarë lloj jete mund të kënaqë një ndërgjegje që ka parë shumë?
Sepse ekzistojnë njerëz që jetojnë pa lexuar, ashtu si ekzistojnë njerëz që kalojnë pranë detit pa e dëgjuar kurrë zhurmën e thellësisë së tij. Ata janë të pajtuar me sipërfaqen. Por lexuesi, artisti, mendimtari, shpesh është ai që nuk arrin të banojë i qetë në të zakonshmen. Ai kërkon diçka më shumë, jo domosdoshmërisht sepse e urren jetën, por sepse e ndien tragjikisht të pamjaftueshme.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse biblioteka mbetet një nga shpikjet më njerëzore të qytetërimit: jo si muze i dijes, por si dëshmi e përhershme se njeriu nuk është kënaqur kurrë plotësisht me botën ashtu siç është.
