Nga Albert Vataj
Dumas ishte dhe mbeti. Skaliti me penë dhe stolisi me shpirt, na begatoi me mendim dhe na udhëprini në magjepsje përmes dritshmërisë së përfytyrimit. E pa botën përmes shpirtit dhe e rrëfeu atë kah befasia gjeti shteg për të mbërritur dimensionet e një realeje të gjalluar në befasi.
Ai nuk mund të lexohet thjesht me sytë e ëndjes, ai na degdis atje ku tashmëritë gëlltiten, ngjarjet pikojnë shkronja nëpër venat që uturijnë vërshimshëm, bëhen pulsim në lëkurë dhe frymëmarrje në gjak. Bëhen pëlhura e padukshme mbi të cilën thurim ëndrrat e fëmijërisë sonë të hershme.
Për shumë prej nesh, Alexandre Dumas nuk është thjesht një emër mbi kopertinë, është një trashëgimi e pashlyeshme myku e magjie, janë ato orët e pasionit të fshehur nën dritën e zbehtë të një qiriu a dhiate pas mureve të dhomës, ku historia pushonte së qeni datë e ftohtë dhe bëhej stuhë që merrte frymë.
Nuk është asnjë çudi që në vitin 2002, kur mbetjet e tij tokësore udhëtuan drejt Panteonit, atje ku prehen rojet e dritës së Francës, presidenti Jacques Chirac e deshifroi kështu atë përqafim universal me përjetësinë:
“Me ty është fëmijëria, orët e leximit të shijuar në fshehtësi, emocionet, pasioni, aventura dhe ndjesia që hyjnë në Panteon. Me ty ëndërruam. Me ty ende ëndërrojmë.”
I lindur më 24 korrik 1802 në shtëllungat e mjaltëta të Villers-Cotterêts, ai u pagëzua si Alexandre Dumas Davy de la Pailleterie. Në damarët e tij nuk rridhte thjesht gjak, por një simfoni kontrastesh, fisnikëria e ftohtë aristokrate dhe klithma e egër e një populli të robëruar. Babai i tij, gjenerali heroik Thomas-Alexandre, të cilin bashkëluftëtarët e pagëzuan me admirim e drithërimë si “Djalli i Zi”, kishte marrë mbiemrin Dumas në nderim të së ëmës, Marie-Césette Dumas, një grua e skllavëruar nga thellësitë e Haitit.
Nga i ati, Alexander trashëgoi epshin për trimëri dhe idealet e larta, por fati i preku me një dorë të ftohtë, gjenerali u ngjit në yje kur djaloshi ishte vetëm katër vjeç, duke e lënë familjen në prehërin e varfërisë.
Nga kjo zbrazëti lindi një uri mbinjerëzore. Dumas u rrit si një udhëtar i paetshëm i faqeve të shkruara, lexonte gjithçka që i prekte dora dhe, me vullnetin e çelikut autodidakt, i dha vetes edhe gjuhën e Cervantesit. Kjo etje absolute për dije do ta çonte fillimisht drejt skenave teatrore, për të shpërthyer më pas si një vullkan në romanet e feiltonit, ku në bashkëpunim me mendje si Auguste Maquet, ai nuk shkroi vetëm libra, ai krijoi një epos kulturor.
Rrëfimet e tij janë një gërshetim i ethshëm heroizmi, intrigash pallatesh, pasionesh të zjarrta dhe romantizmi të purpurt. Qoftë kur zhytej në errësirën e krimit me tetë vëllimet e tij mbi historitë e famshme, nga hije-dritat e Borgiave te tragjedia e Karl Ludwig Sand, apo kur vizatonte shpresën, mente e tij ishte e paepur.
Por ishte maja e shpatës së “Tre Musketierëve”, dhimbja e kthyer në hakmarrje mbretërore te “Konti i Monte Kristos” dhe misteri pas maskës së hekurt, ato që e ngritën shkrimtarin në rangun e krijuesit të miteve. AI nuk shkroi thjesht personazhe, ai u dha atyre shpirt, duke i bërë të sfidojnë kohën e harresën.
Nga ciklet e përgjakura të Marie Antoinette e seria e Valois, e deri te kalimi i papritur në errësirën e fantazisë me “Prijësi i ujqërve”, Dumas shtriu perandorinë e imagjinatës së tij mbi mbarë Europën e përtej oqeaneve. Emri i tij u bë vetë sinonimi i Aventurës.
Si çdo arkitekt ëndrrash, Dumas jetoi me përmasa përrallore. Me pasurinë e fituar nga pena, ai ngriti kalanë e ëndrrave: Château de Monte Cristo në Port-Marly, një strehë ekstravagante arti, mikpritjeje, festash të çmendura e netësh të gjata rrëfimesh. Por stuhia e shpenzimeve dhe jeta pa fre e çuan drejt humnerës financiare. I ndjekur nga hija e borxheve, ai mori rrugët e mërgimit, nga Belgjika në Perandorinë Ruse, duke udhëtuar, shkruar e dashuruar jetën pa u ndalur kurrë.
Më 5 dhjetor 1870, në Puys, nën strehën e të birit, Alexandre Dumas i riu, i cili mbante po ashtu shkëndijën e letërsisë, gjiganti mbylli sytë. Toka e lindjes e priti sërish, por koha kishte gatuar një borxh më të madh për të.
Në vitin 2002, drejtësia poetike u vendos në vend. Eshtrat e tij u bartën triumfalisht drejt Panteonit të Parisit, për të fjetur krah për krah me vëllezërit e tij të penës, Victor Hugo, Émile Zola e Jean-Jacques Rousseau.
“Alexandre Dumas më në fund do të zërë vendin e tij pranë Victor Hugo, Émile Zola dhe vëllezërve të tij në letërsi,” – dëgjoshin muret e historisë atë ditë nga goja e Chirac.
Dumas mbetet një vendstrehim shpirtëror për çdo brez. Veprat e tij, të përkthyera në rreth 100 gjuhë e të jetësuara në më shumë se 200 filma, vazhdojnë të marrin frymë. Dhe sikur të donte të na kujtonte se pushteti i tij mbi imagjinatën nuk shteron kurrë, zbulimi e botimi i dorëshkrimit të tij të fundit, “Kalorësi i fundit” (botuar në 2008), na dëshmoi se zëri i tij ka ende sekrete për të na pëshpëritur.
Pena e tij u ndal, por aventura që ai ndezi në zemrat tona mbetet e përjetshme.
