Nga Albert Vataj
Psikoanalisti i famshëm Sigmund Freud, i quajtur me të drejtë “babai i psikoanalizës”, na ka lënë një trashëgimi idesh dhe refleksionesh që, edhe më shumë se një shekull pas formulimit të tyre, vazhdojnë të ngjallin diskutime të gjalla mbi dashurinë, zgjedhjen e partnerit dhe dinamikat e fshehta që përcaktojnë marrëdhëniet. Në një nga pohimet e tij më të thjeshta, por më të mprehta, Frojdi ka thënë: “Gruaja nuk duhet ta dobësojë një mashkull, por ta relaksojë.”
Në këtë fjali, që tingëllon si një këshillë intime por njëherazi universale, ai prek një gabim klasik që shumë gra e bëjnë pa dashje, përpjekjen për të ndryshuar, përmirësuar apo formësuar partnerin sipas një ideali të paracaktuar. Shpesh, dashuria përjetohet si një projekt, një mision për ta bërë tjetrin më ambicioz, më të fortë, më të motivuar. Por Frojdi paralajmëron: një marrëdhënie e shëndetshme nuk ndërtohet mbi presion e kontroll, por mbi pranim dhe krijimin e një hapësire ku tjetri ndihet i sigurt dhe i lirë të lulëzojë.
Një burrë që kërkon shtytje të vazhdueshme për të vepruar, sipas tij, nuk është ende i gatshëm për të “pushtuar botën” ose për të ndërtuar një jetë të qëndrueshme. Përpjekjet për ta ndryshuar atë kthehen në një lodhje të vazhdueshme dhe në një tension që e dëmton lidhjen. Në vend të kësaj, Frojdi sugjeron një qasje krejt tjetër: Zgjidhni një burrë që tashmë rrezaton energji dhe stabilitet nga vetja, e më pas mbështeteni në mënyrë diskrete.
Kur një mashkull ndihet i pranuar, i qetë dhe i relaksuar, ai jo vetëm që mbetet vetvetja, por edhe jep shumëfish më tepër në marrëdhënie. Siç shprehet Frojdi: “Ai do të bëjë tri herë më shumë për ju, nëse nuk i bëni presion.”
Kjo ide e Frojdit gjen një lloj jehone edhe te autorë e psikologë të tjerë bashkëkohorë.
Carl Gustav Jung, nxënësi dhe njëherazi rivali i Frojdit, theksonte se “marrëdhënia e shëndetshme është ajo ku dy individualitete rriten së bashku, jo ku njëri zëvendëson identitetin e tjetrit.”
Erich Fromm, në librin e tij të famshëm “The Art of Loving”, na kujton se dashuria e vërtetë nuk është zotërim, as projekt për t’u riparuar, por një akt i vazhdueshëm dhënieje e kujdesi: “Të duash nuk është thjesht të biesh në dashuri, por të ndihmosh tjetrin të bëhet ai që është.”
John Gottman, një nga studiuesit më të respektuar të marrëdhënieve sot, thekson se suksesi në çift nuk varet nga ndryshimi i tjetrit, por nga aftësia për ta pranuar dhe vlerësuar atë ashtu siç është, duke kultivuar një klimë mirëkuptimi e sigurie emocionale.
Në një botë ku shpesh kërkojmë tek partneri “plotësimin” e vetes sonë, ku idealet romantike ngatërrohen me pritshmëritë sociale, kjo qasje e Frojdit na fton të kthehemi te esenca e dashurisë si hapësirë e sigurt. Dashuria nuk është një kantier ku njëri palë merret me “rindërtimin” e tjetrës, por një kopsht ku të dy, në mënyrë të lirë, kanë mundësinë të rriten.
Ky vizion psikoanalitik, edhe pse i lindur mbi një shekull më parë, mbetet aktual sepse flet për një të vërtetë njerëzore që nuk ndryshon me modat e kohës: një zemër që ndihet e pranuar dhe jo e gjykuar, jep më shumë dashuri dhe më shumë jetë.
Nëse po, ndoshta ia vlen ta rikujtojmë këtë këshillë sa herë që dashuria shndërrohet në garë pritshmërish. Sepse në fund, dashuria është më e fortë kur bëhet strehë, jo kur bëhet projekt.
Por historia e ideve dhe e letërsisë na jep edhe shumë gra të mendimit, filozofe, shkrimtare, psikoanaliste e studiuese që kanë artikuluar pikërisht këndvështrimin e tyre mbi marrëdhëniet e grave me burrat, shpesh duke sfiduar pikërisht këto mendime maskiliste.
Ja disa prej tyre, me pak prej thelbit të tyre: Simone de Beauvoir – Filozofe ekzistencialiste, autore e Le Deuxième Sexe (Seksi i Dytë, 1949)
Ajo e quajti marrëdhënien mes burrit dhe gruas “asimetri historike” dhe sfidoi idenë që gruaja duhet të jetë mjet për qetësimin ose pasqyrë e mashkullit.
“Gruaja nuk lind, por bëhet.”
Me këtë fjali të famshme, ajo donte të thoshte se femrat nuk janë të destinuara të jenë thjesht “mbështetje” për burrat, por qenie të plota me projektet e tyre ekzistenciale.
Për Beauvoir, dashuria nuk duhet të thithë individualitetin e gruas; ajo duhet të mbetet vetvetja brenda marrëdhënies, jo thjesht t’i shërbejë forcimit të tjetrit.
Bell Hooks – Teoriciene feministe amerikane, autore e All About Love. Ajo e sheh dashurinë si hapësirë të barazisë dhe e kritikon idenë që dashuria të jetë një lojë pushtetesh:
“Dashuria e vërtetë ekziston vetëm aty ku dy njerëz zgjedhin të jenë të lirë dhe të barabartë.”
Ajo thekson se gratë nuk duhet të edukohen për të qenë thjesht “kujdestare të emocioneve të burrave”, por për të kërkuar një partner që e mbështet edhe zhvillimin e tyre shpirtëror dhe intelektual.
Virginia Woolf vëren se historia ka shkruar më shumë për gratë si subjekte të dashurisë së burrave, sesa për gratë që duan në mënyrën e tyre:
“Gratë kanë shërbyer prej shekujsh si pasqyra me fuqi magjike dhe reflektim të përforcuar, që i tregojnë burrit dyfishin e madhësisë që ka.”
Në këtë citat të famshëm, ajo ironizon pikërisht këtë pritshmëri që gruaja të ekzistojë për të ngritur egon e burrit. Ajo thërret për një dashuri ku gruaja nuk është “pasqyrë”, por qenie krijuese me zërin dhe hapësirën e saj.
Clarissa Pinkola Estés, sjell një qasje mitologjike e shpirtërore: ajo thotë se marrëdhëniet nuk duhet të jenë vend për “zbutjen” e gruas ose burrit, por për zbulimin e egërsisë krijuese tek njëri-tjetri.
“Një dashuri e shëndetshme është ajo ku të dy mbrojnë lirinë dhe shpirtin krijues të njëri-tjetrit.”
Adrienne Rich, shkruan se dashuria tradicionale është shpesh ndërtuar mbi “hierarki” dhe se gratë duhet të kërkojnë lidhje që nuk i reduktojnë në rol kujdestarësh të gjendjes emocionale të burrave:
“Dashuria është një akt vullneti – për të punuar së bashku për të ndërtuar liri dhe për të zgjeruar jetën e njëri-tjetrit.”
Por, Freudi na jep një këshillë që tingëllon e ëmbël në dukje, por në rrënjë mban një supozim: që roli i gruas është të “relaksojë” burrin. Gra si Beauvoir, Woolf, bell hooks, Estés e shumë të tjera na kujtojnë se dashuria nuk është një punë njëkahëshe. Ajo është një hapësirë ku të dy duhet të ndihen të mbështetur, të respektuar, dhe ku zërat e tyre të brendshëm nuk humbasin, por fuqizohen.
Pra, a e ka Frojdi të drejtë?
Po, në një farë mase, të mos e bësh tjetrin “projekt për t’u ndryshuar”.
Por po aq e vërtetë është ajo që thonë këto gra të mëdha: Dashuria është më shumë se një strehë për burrin; është një hapësirë ku gruaja dhe burri, si të barabartë, ndërtojnë një botë ku të dy ndihen të lirë.
