Nga Albert Vataj
Sot, më 15 gusht, ne kthejmë vështrimin nga një prej figurave më ndriçuese dhe më themeltare të artit tonë skenik, të madhit Naim Frashëri.
Më 15 gusht 1923, në Leskovikun e mbështetur mbi shpatet e maleve dhe të ngulitur në kujtesën e jugut shqiptar, lindi një djalë që do të mbante një emër të madh, Naim Frashëri. Një emër që mbartte jehonën e poetit të madh të Rilindjes, por që tek ai do të merrte një tjetër trajtë, një tjetër frymë, një tjetër fat. Naimi nuk do ta shkruante emrin e tij me vargje, por me zërin, gjestin, vështrimin dhe heshtjen. Do ta skaliste në skenë dhe do ta linte të jetonte në kujtesën e kinemasë shqiptare.
Ai nuk ishte thjesht aktor.
Ai ishte një mënyrë për ta përjetuar personazhin.
Kur Naim Frashëri u ngjit për herë të parë në skenë, Shqipëria ende jetonte nën hijen e luftës. Ishte viti 1942 dhe ai, ende nxënës, interpretoi në dramën Vilhelm Teli, në rolin e një fshatari, pranë një tjetër emri që do të bëhej shtyllë e artit skenik shqiptar, Sandër Prosi. Ishte një fillim modest në dukje, por brenda tij kishte diçka që do të bëhej fat, aftësinë për të mos e luajtur personazhin nga jashtë, por për ta jetuar nga brenda.
Dy vjet më vonë, teatri partizan u bë njëra prej skenave të tij, ndërsa lufta, fusha ku ai do të përfshihej si luftëtar. Kështu, në rininë e tij, arti dhe historia u ndërthurën në mënyrë të pazakontë. Ai e njihte skenën, por njihte edhe ankthin e kohës, dinte të interpretonte një personazh, por përjetonte drejtpërdrejt dramën e një vendi që po kalonte përmes një prej kthesave më të ashpra të historisë së vet.
Në vitin 1945, Naim Frashëri ishte ndër themeluesit e Teatrit Popullor, më pas Teatri Kombëtar. Aty do të ndërtonte një pjesë të madhe të monumentit të tij artistik. Skena shqiptare do të gjente tek ai një aktor me një prani të veçantë, një zë të dallueshëm, një diksion të pastër dhe, mbi të gjitha, një aftësi të rrallë për ta bërë fjalën dramatike.
Sepse Naimi e dinte se fjala e aktorit nuk është vetëm ajo që thuhet, por edhe ajo që mbetet pezull në ajër pasi është thënë.
Në kinematografi do të hynte në vitin 1953, me rolin e Palit në filmin Skënderbeu, të regjisorit sovjetik, Sergei Jutkeviç, bashkëprodhim shqiptaro-sovjetik, i cili u nderua në Festivalin e Kanës. Ky rol shënoi fillimin e një tjetër kapitulli në karrierën e tij.
Por ajo që mbeti në kujtesë nuk ishte vetëm prania e tij në ekran. Ishte emocioni.
Thuhet se në një prej skenave, sinqeriteti emocional i Naim Frashërit dhe lotët e vërtetë në sytë e tij e shtynë Jutkeviçin ta ndryshonte zgjidhjen e planit filmik, duke i dhënë personazhit më shumë hapësirë. Nëse kjo skenë dëshmon diçka, është se Naimi kishte atë cilësi të rrallë që nuk mësohet vetëm në shkollë: aftësinë për të bërë kamerën të besojë.
Dhe kamera, ashtu si publiku, besonte.
Ai nuk luante role. Ai i banonte personazhet.
Valeri te “Tartufi” i Molière,it, Ferdinandi te “Intrigë dhe dashuri” i Schiller-it, Hamleti i Shakespeare-it, Dr. Pëllumbi te Plagë të vjetra, gjenerali te Gjenerali i ushtrisë së vdekur, Jonuz Bruga te Familja e peshkatarit — personazhe të ndryshme në temperament, moshë, botëkuptim e fat, por të bashkuara nga një gjë: gjurma e Naim Frashërit.
Ai kishte një mënyrë të veçantë për t’i dhënë personazhit një jetë të brendshme. Nuk mjaftohej me të mësuarit përmendësh të dialogut. Kërkonte arsyen e fjalës, dhimbjen që fshihej pas saj, konfliktin që e shtynte personazhin të fliste apo të heshtte.
Në këtë kuptim, ai ishte një skulptor i shpirtit njerëzor.
Diksioni i tij, zëri, ritmi i të folurit dhe aftësia për të përdorur heshtjen si pjesë të interpretimit e bënë të krahasohej shpesh, për nga fuqia vokale dhe prania skenike, me traditën e madhe të Aleksandër Moisiut. Por Naimi nuk ishte kopje e askujt. Ai ndërtoi identitetin e vet artistik dhe e bëri atë të dallueshëm që në momentin kur shqiptonte fjalinë e parë.
Zëri i tij nuk përcillte vetëm tekstin; përcillte gjendjen.
Vitet ’60 dhe ’70 do të ishin periudha e pjekurisë së tij artistike. Në teatër dhe kinema, ai kaloi nga tragjedia te komedia, nga drama klasike te dramaturgjia bashkëkohore, duke dëshmuar një elasticitet të jashtëzakonshëm interpretues. Në Plagë të vjetra (1968), përkrah figurave të tjera madhore të kinemasë shqiptare, ai kontribuoi në krijimin e një prej atyre ansambleve që sot i përkasin fondit të artë të interpretimit shqiptar.
Naim Frashëri kishte një tjetër virtyt të rrallë: e merrte seriozisht artin.
Ai nuk e shihte rolin si një detyrë që përfundonte me mbylljen e shfaqjes. E ruante përvojën e tij artistike me një kujdes pothuajse arkivor. Ditaret e tij, shënimet, datat, orët, kujtimet, fotografitë, ftesat dhe gjurmët e shfaqjeve përbënin një kronikë personale të një epoke të tërë të teatrit shqiptar.
Në ato faqe nuk ruhej vetëm jeta e një aktori.
Ruhej kujtesa e një teatri.
Ai e kuptonte, ndoshta më mirë
se shumë të tjerë, se artisti vdes një herë, ndërsa harresa mund ta vrasë për herë të dytë. Prandaj dokumentonte, shënonte, mblidhte. Sikur e dinte se një ditë dikush do të kërkonte në ato gjurmë për të kuptuar se si u ngritën themelet e teatrit shqiptar.
Më 18 shkurt 1975, vetëm 51 vjeç, Naim Frashëri u nda nga jeta. Një jetë e shkurtër për një artist që kishte ende shumë për të thënë, shumë personazhe për të mishëruar dhe shumë skena për të pushtuar.
Ai u nderua me titullin “Artist i Popullit” dhe dekoratën “Hero i Punës Socialiste”. Por, siç ndodh me artistët e mëdhenj, koha i zbeh medaljet dhe i harron ceremonitë, ndërsa ruan atë që është më e vështirë për t’u shuar: zërin, fytyrën, rolin, emocionin.
Sot, kur kujtojmë ditëlindjen e tij, nuk kemi përpara vetëm një emër të historisë së teatrit shqiptar. Kemi një artist që e kuptoi se skena nuk është vendi ku njeriu shtiret se është dikush tjetër. Përkundrazi, është vendi ku aktori duhet të zhvishet nga vetvetja, për t’i dhënë jetë një tjetri.
Naim Frashëri e bëri këtë me një përkushtim të rrallë.
Ai hyri në personazhet e tij dhe u dha atyre diçka nga vetja; pastaj i la të iknin prej tij për të jetuar në kujtesën tonë. Hamleti, Valeri, Ferdinandi, Pëllumbi, gjenerali, Jonuz Bruga, nuk janë më vetëm personazhe të dramaturgjisë. Në kujtesën e disa brezave ata kanë edhe zërin e Naim Frashërit.
Kjo është madhështia e një aktori të vërtetë: të mos mbetet thjesht ai që e interpretoi një personazh, por të bëhet kujtesa jonë për atë personazh.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse Naim Frashëri nuk është larguar kurrë plotësisht nga skena shqiptare.
Ai vazhdon të jetojë në dritën e saj.
Në një fjali të thënë me atë zë.
Në një heshtje të gjatë para një përgjigjeje.
Në një vështrim që kamera nuk e harron.
Në një personazh që ende na duket sikur po merr frymë.
Sepse artistët e mëdhenj nuk vdesin kur mbyllin sytë. Ata fillojnë të jetojnë në kujtesën e të tjerëve.
Naim Frashëri ishte një nga ata.
Ai nuk ishte thjesht një aktor.
Ishte një akt i gjallë i artit shqiptar; një frymë e papërsëritshme që bashkoi disiplinën e mjeshtrit me ndjeshmërinë e poetit.
Dhe sot, në ditëlindjen e tij, ne nuk kujtojmë vetëm ditën kur lindi një aktor.
Kujtojmë ditën kur skena shqiptare fitoi një nga zërat e saj më të fuqishëm.
Sepse ai i çoi personazhet nga faqet e dramës në mish e në gjak, nga fjala në emocion, nga skena në kujtesë, dhe, më së fundi, nga jeta në përjetësi.
