Nga Albert Vataj
Gjon Shllaku ishte prej atyre kolosëve e përdori gjuhën që t’i kushtojnë jetën për ta zbuluar, për ta përkthyer, për ta mbrojtur dhe për ta çuar përtej kufijve të kohës. Për të, gjuha nuk ishte vetëm mjet shprehjeje, ishte një kujtesë e gjallë, një arkeologji e shpirtit dhe një dëshmi e rrënjëve të një populli.
Në ligjërimin e tij për gegnishten, Shllaku shfaqet si një intelektual i bindur se kjo e folme shqiptare ruan në strukturën, fonetikën dhe leksikun e saj gjurmë të thella të lashtësisë. Ai shkruante: “Nuk e di a egziston nji gjuhë tjetër e gjallë, që pasqyron në mënyrën ma besnike të mundëshme vjetërsinë e saj.”
Dhe më tej, me një këmbëngulje që e karakterizonte shton se “Problemi i gegnishtes dhe i lashtësisë së saj duhet t’jetë objektivi i parë i gjuhësisë shkencore dhe i gjuhëtarëve shkenctarë të Akademisë Shqiptare.”
Në mendimin e tij, gegnishtja nuk ishte thjesht një çështje dialektologjike. Ajo lidhej me një pyetje shumë më të madhe, çfarë mund të na tregojë gjuha për historinë, autoktoninë dhe etnogjenezën e shqiptarëve në hapësirën ballkanike?
Shllaku e formulonte këtë bindje në mënyrë të drejtpërdrejtë se: “Gegnishtja ma shumë se asgja tjetër tregon rrajët tona si etnogjenezë e autoktoni në Ballkan-Iliri.”
Këto pohime duhen lexuar edhe si pjesë e një vizioni të tij intelektual dhe gjuhësor, jo si përfundime të konsoliduara të albanologjisë bashkëkohore. Marrëdhëniet midis shqipes, gjuhëve paleo-ballkanike, greqishtes së vjetër dhe latinishtes, janë objekt i kërkimeve komplekse historiko-gjuhësore dhe nuk mund të reduktohen në një ekuacion të vetëm. Por pikërisht këtu qëndron edhe forca e figurës së Shllakut, ai guxonte të bënte pyetje të mëdha dhe të kërkonte në gjuhë dëshmi të largësive të mëdha të kohës.
“Iliada e Homerit asht shkrue në gegnisht”
Një nga tezat më të guximshme të Shllakut ishte ajo që lidhej me marrëdhënien mes gegnishtes dhe greqishtes së lashtë. Duke vërejtur afri që ai i konsideronte domethënëse në fjalë e struktura, Shllaku ngrinte një hipotezë të jashtëzakonshme, gati provokuese: “Shumë fjalë të greqishtes klasike spjegohen qartë në Gegnisht.”
Dhe prej këtu ai ndërtonte dy mundësi, të cilat i shprehte me humorin, guximin dhe imagjinatën e një eruditi: “Ose ndonji malsor shqiptar para 2,775 vjetësh ka shkrue ‘Iliaden’ e ‘Odisenë’, ose vetë Homeri ka folë nji gjuhë që përgjet me gegnishten e sotme…”
Kjo e çonte Shllakun drejt formulimit të tij më të bujshëm:
“ILIADA E HOMERIT ASHT SHKRUE NË GEGNISHT.”
Dhe, me një lojë të jashtëzakonshme intelektuale me idenë e përkthimit, ai do të thoshte:
“PËRKTHEVA ILIADEN PREJ SHQIPES NË SHQIP.”
Këtu nuk duhet parë vetëm një deklaratë gjuhësore. Ka edhe një metaforë të fuqishme kulturore, Shllaku besonte se përkthyesi nuk ishte gjithmonë ai që sillte një tekst nga një gjuhë e huaj në shqip; ndonjëherë ai duhej të zbriste deri në shtresat më të thella të vetë shqipes për të zbuluar se sa e largët ishte kujtesa e saj.
Sigurisht, një tezë e tillë nuk përbën sot një përfundim të pranuar nga shkenca historiko-krahasuese e gjuhës. Ajo kërkon prova sistematike fonetike, morfologjike, sintaksore dhe etimologjike, si dhe përputhje me kronologjinë e dokumentuar të gjuhëve. Por edhe kur kundërshtohet si përfundim shkencor, ajo mbetet dëshmi e një pasioni të jashtëzakonshëm për lashtësinë e shqipes dhe e një përpjekjeje për ta vendosur gjuhën shqipe në dialog me botën e lashtë mesdhetare.
Gjon Shllaku nuk ishte vetëm njeriu i tezave të mëdha për gegnishten. Ai ishte, mbi të gjitha, një përkthyes i jashtëzakonshëm, erudit dhe punëtor i palodhur i fjalës.
Në tryezën e tij u takuan autorë, epoka dhe qytetërime: Homeri, Virgjili, Ovidi, Lukreci, Euripidi, Sofokliu, Eskili, Shekspiri, Hygoi, Shatobriani, Rasini, Lamartini, Bomarshéja, Papa Gjon Pali II e shumë të tjerë.
Ai i solli shqipes vepra nga greqishtja e vjetër, latinishtja, frëngjishtja dhe gjuhë të tjera, duke dëshmuar një horizont kulturor që ishte shumë më i gjerë se kufijtë e një biblioteke.
Ndër veprat dhe projektet e tij përmenden:
“Ben Hur” – Lew Wallace
“Eneida” – Virgjili, pjesë të zgjedhura
“Gjeorgjikat” – Virgjili
“De rerum natura” – Lukreci
“Metamorfozat” – Ovidi
pjesë nga Euripidi dhe Sofokliu
“Ruy Blas” – Viktor Hygo
“Martirët” – Shatobrian
“Cid” – Kornej
“Atalia” dhe “Estera” – Rasini
“Liqeni” – Lamartin
“Robëresha e re” – André Chénier
tekste biblike nga greqishtja e vjetër, përfshirë “Veprat e Apostujve”, “Apokalipsin”, Letrat e Shën Pjetrit dhe Letrat e Shën Gjonit
“Lufta kundër vdekjes” – Metalnikov
shtatë drama të Shekspirit
“Iliada” – Homeri
gjashtë këngë të “Odisesë”
“Fjalor helenik”, greqisht e vjetër–shqip, me rreth 20 mijë fjalë
“Berberi i Seviljes” dhe “Dasma e Figaros” – Bomarshé
“Prometeu i lidhur” – Eskili
shtatë tragjedi të Sofokliut: “Edipi mbret”, “Edipi në Kolon”, “Antigona”, “Ajaksi”, “Elektra”, “Trakinitet”, “Filokteti”
“Ifigjenia në Aulidë”, “Alkesta”, “Hipoliti”, “Medea” – Euripidi
Fjalori diakronik latinisht–shqip
“Të kapërcehet pragu i shpresës” – Papa Gjon Pali II
“Historia e Skënderbeut” – Sansovino
“Kanga e Rolandit” – Turoldi
360 himne kishtare, të përkthyera nga origjinali latinisht dhe të botuara në Romë
Dhe kjo është vetëm një pjesë e një veprimtarie që duket sikur nuk e njihte lodhjen.
Përkthyesi i madh nuk përkthen vetëm fjalët. Ai përkthen epoka, mentalitete, ritme, kujtesa dhe mënyra të të menduarit.
Kjo është arsyeja pse puna e Gjon Shllakut merr një dimension të veçantë. Ai nuk e shihte shqipen si një enë ku duhej të derdheshin mekanikisht kryeveprat e letërsisë botërore. Ai kërkonte një shqipe që të mund t’i mbante ato vepra pa humbur as madhështinë e origjinalit, as dinjitetin e gjuhës pritëse.
Në këtë kuptim, përkthimet e tij janë një lloj arkeologjie kulturore. Ai zbriste në greqishten e vjetër e në latinisht, në tekstet biblike e në letërsinë klasike, në tragjedinë antike e në dramaturgjinë moderne, dhe prej andej sillte në shqip jo vetëm fjalën, por edhe frymën e një qytetërimi.
Prandaj, kur flitet për Gjon Shllakun, nuk mjafton të thuhet se ishte përkthyes. Ai ishte ndërmjetësues i qytetërimeve.
Përtej librave, përkthimeve, fjalorëve dhe tezave të tij të guximshme, mbetet njeriu.
Gjon Shllaku ishte një ndër ata dishepuj të devotshëm të dijes që e përjetonin krijimin si një formë vetmohimi. Ai ishte përkushtim, përkorësi, heshtje dhe punë. Një nga ata njerëz që nuk kanë nevojë të bëjnë zhurmë për të dëshmuar madhështinë e tyre, sepse ajo është e pranishme në mënyrën si flasin, si dëgjojnë dhe si e shohin botën.
Kam pasur fatin ta njoh dhe ta takoj. Për fat të keq, takimi i fundit ndodhi një vit përpara se të ndahej nga jeta.
E mbaj mend si një njeri të dlirë. Zërin dhe vështrimin e tij i mbamend si ndër më paqësorët që kisha rrokur deri atëherë. Kishte në praninë e tij diçka që nuk kërkonte të impononte asgjë. Ishte një qetësi e fituar përmes dijes, një butësi që vinte jo nga dobësia, por nga një jetë e gjatë e kaluar në shoqërinë e librave, gjuhëve dhe mendimit.
Ndoshta ky është paradoksi më i bukur i njerëzve të mëdhenj të dijes, sa më thellë hyjnë në kompleksitetin e botës, aq më të thjeshtë bëhen në sjellje.
Gjon Shllaku ishte i tillë.
Debati për gegnishten nuk mund të reduktohet në një përplasje politike, emocionale apo identitare. Ai është, në thelb, një çështje e historisë së gjuhës, e kulturës dhe e kujtesës shqiptare.
Gegnishtja ka prodhuar një pasuri të jashtëzakonshme letrare, prej traditës së hershme të shkrimit shqip, te Buzuku, Pjetër Bogdani, Pjetër Budi, Frang Bardhi, e deri te Fishta, Mjeda, Koliqi, Migjeni, Camaj e shumë të tjerë. Ajo është një nga shtyllat themelore të historisë së shkrimit dhe të letërsisë shqipe.
Prandaj, edhe pyetja e Shllakut duhet të mbetet e gjallë, edhe aty ku përgjigjet e tij kërkojnë verifikim shkencor: Sa e vjetër është struktura e shqipes? Çfarë shtresash të lashta ruhen në të? Çfarë mund të na tregojë gegnishtja për historinë e shqipes? Çfarë raportesh ka pasur ajo me gjuhët e tjera të Ballkanit dhe të Mesdheut? Dhe sa prej asaj që sot na duket e harruar është në të vërtetë ende gjallë në fjalët tona?
Këto janë pyetje që nuk zgjidhen me pasionin e njëanshëm të identitetit, por me dokumente, krahasime, metoda historiko-krahasuese dhe kërkim të pandërprerë. Por pa njerëz që guxojnë t’i shtrojnë ato, shkenca rrezikon të mbetet vetëm në sigurinë e asaj që tashmë dihet.
Gjon Shllaku ishte nga ata që kërkonte përtej kufirit të së diturës.
Dhe ndoshta ky është trashëgimi i tij më i çmuar, të mos e shohim shqipen vetëm si gjuhën që flasim sot, por edhe si një qytetërim që duhet të vazhdojmë ta hulumtojmë.
Sepse një gjuhë nuk është vetëm fjalori i saj.
Është kujtesa e njerëzve që e kanë folur.
Është toka ku ka marrë frymë.
Është heshtja e shekujve që ka mbetur brenda fjalëve.
Dhe është ajo pjesë e misterit njerëzor që, edhe pasi gjithçka duket e thënë, na detyron ende të pyesim:
Nga kemi ardhur dhe sa larg në kohë mund të dëgjohet zëri ynë?
Për Gjon Shllakun, ky zë vinte nga një largësi e jashtëzakonshme. Ai e dëgjonte në gegnisht.
Dhe ia kushtoi jetën për ta bërë të dëgjueshëm këtë hir të hyjt të fjalës.
