Albert Vataj
Atyre u ishte premtuar se ishin të sigurt.
Në reklamat e tij, Teatri Iroquois i Çikagos paraqitej si një nga teatrot më madhështorë dhe më modernë të kohës. Ndër atributet që përsëriteshin me krenari ishte edhe fjala (fireproof)“i papërshkueshëm nga zjarri”. Ishte një premtim që krijonte besim. Një premtim që i bëri prindërit të merrnin fëmijët e tyre për një shfaqje festive gjatë pushimeve të Krishtlindjeve.
Më 30 dhjetor 1903, një pasdite të ftohtë dimri, rreth 1,700 njerëz u mblodhën në sallën e tejmbushur të teatrit për të ndjekur shfaqjen Mr. Blue Beard. Teatri kishte vetëm rreth pesë javë që ishte hapur.
Askush në atë turmë nuk e dinte se brenda pak minutash ndërtesa që u ishte reklamuar si e sigurt do të shndërrohej në një kurth vdekjeje.
Gjatë shfaqjes, një nga pajisjet e ndriçimit me hark elektrik shkaktoi flakët që kapën materialet e skenës. Zjarri u përhap me një shpejtësi tmerruese. Brenda pak çastesh, flakët dhe tymi pushtuan hapësirën mbi skenë dhe më pas u drejtuan drejt sallës.
Për një çast, publiku ende nuk e kuptoi përmasën e katastrofës.
Pastaj erdhi paniku.
Njerëzit u ngritën njëherësh. Prindërit kërkonin fëmijët. Fëmijët qanin. Njerëzit shtyheshin drejt daljeve, duke kërkuar një rrugë shpëtimi në një ndërtesë ku, në atë çast vendimtar, çdo sekondë vlente sa një jetë.
Disa nga daljet ishin të mbyllura ose të vështira për t’u përdorur. Disa dyer kërkonin një mënyrë hapjeje që publiku nuk e njihte. Disa dalje ishin të fshehura ose të penguara. Në kaosin e krijuar, turma u përplas me pengesat fizike dhe me një tjetër armik po aq të rrezikshëm, panikun.
Por tragjedia nuk u shkaktua vetëm nga zjarri.
Ajo ishte produkt i një vargu dështimesh në projektim, mirëmbajtje, mbikëqyrje dhe siguri.
Një teatër që ishte reklamuar si “i papërshkueshëm nga zjarri” nuk kishte qenë i përgatitur për një zjarr të vërtetë.
Dhe kjo është një nga ironitë më të hidhura të historisë, një fjalë në një reklamë nuk mund të zëvendësojë një sistem sigurie.
Në vetëm pak minuta, një nga tragjeditë më të rënda të historisë së teatrove amerikane mori 602 jetë.
Burra, gra dhe fëmijë.
Njerëz që kishin dalë nga shtëpitë e tyre për të parë një shfaqje, për të kaluar një pasdite me familjen, për të festuar ditët e fundit të vitit.
Nuk e dinin se ajo do të ishte dalja e tyre e fundit nga shtëpia.
Në atë turmë kishte familje të tëra. Kishte prindër që u përpoqën të shpëtonin fëmijët e tyre. Kishte njerëz që u përpoqën të ndihmonin të panjohurit. Kishte edhe nga ata që, në çastet e fundit, nuk patën asnjë rrugë për të ikur.
Fotografitë e bëra pas tragjedisë, trupat e pajetë dhe rrëfimet e dëshmitarëve e kthyen Teatrin Iroquois në një simbol të tmerrshëm të asaj që ndodh kur arkitektura, ligji dhe siguria nuk bashkohen përpara se të jetë tepër vonë.
Por nga hiri i asaj tragjedie doli edhe një mësim që ndryshoi mënyrën se si ndërtoheshin dhe kontrolloheshin teatrot dhe ndërtesat publike në Shtetet e Bashkuara.
Rregullat e sigurisë u forcuan. U rrit rëndësia e daljeve të emergjencës, dyerve që mund të hapeshin shpejt nga brenda, sinjalistikës, kontrollit të kapacitetit, sistemeve kundër zjarrit dhe inspektimeve më të rrepta.
Në historinë moderne të sigurisë së ndërtesave, tragjedia e Iroquoisit u bë një pikë kthese.
Shumë nga gjërat që sot i marrim si të zakonshme, daljet e qarta të emergjencës, dyert që hapen në drejtim të daljes, shenjat e dukshme të evakuimit, rregullat e kapacitetit dhe kërkesat më të rrepta kundër zjarrit, janë pjesë e një historie të gjatë mësimesh të paguara me jetë njerëzore.
Prandaj, 602 viktimat e Teatrit Iroquois nuk janë vetëm një numër në një statistikë të vjetër.
602 është një shumës njerëzor.
Janë 602 jetë të ndërprera.
602 histori.
602 familje që atë mbrëmje nuk i panë më të dashurit e tyre të ktheheshin në shtëpi.
Dhe pas tyre, mijëra e mijëra njerëz që kanë hyrë në teatro, kinema, stadiume, shkolla dhe ndërtesa publike, duke pasur përpara tyre një derë daljeje që mund të hapet në çastin e rrezikut.
Kjo është trashëgimia e tyre më e dhimbshme dhe njëkohësisht më e fuqishme, ata nuk mundën të dilnin, por vdekja e tyre ndihmoi që të tjerët të mundeshin.
Më shumë se një shekull më vonë, emri Iroquois nuk duhet të kujtohet vetëm si emri i një zjarri.
Duhet të kujtohet si një paralajmërim.
Sepse siguria nuk është dekor.
Nuk është slogan.
Nuk është një fjalë në një reklamë.
Siguria është detyrimi për të mbrojtur jetën.
Dhe kur një shoqëri ndërton një derë daljeje, vendos një shenjë emergjence, kontrollon një sallë, kërkon një sistem kundër zjarrit apo inspekton një ndërtesë publike, ajo, në njëfarë mënyre, vazhdon të mësojë nga ata 602 njerëz.
Në kujtim të tyre.
Në nderim të jetëve të tyre.
Në heshtje përpara tragjedisë së tyre.
Për 602 shpirtrat e Teatrit Iroquois, që nuk arritën të shkonin në shtëpi atë pasdite të 30 dhjetorit 1903, por kujtimi i të cilëve vazhdon të ndihmojë njerëzit të kthehen të sigurt në shtëpi.
