Nga Albert Vataj
Gina Lembrosos (5 tetor 1872 në Pavia – 27 mars 1944 në Gjenevë), në krijimtarinë e saj, si mjeke dhe psikiatre, zbret në thellësinë e gruas me një ndjeshmëri të rrallë dhe përkushtim plot sqimë, hy në ato shtresa të qenies ku arsyeja dhe instinkti, dashuria dhe dhembshuria, kujdesi dhe intuita ndërthuren në një harmoni të heshtur.
Gruaja, na prizmin e Lembroso nuk është një abstraksion filozofik, as një figurë simbolike e ngritur mbi piedestalin e miteve. Ajo është qenia e gjallë që ecën mes njerëzve, që prek tokën, që dëgjon frymëmarrjen e botës dhe e ndien dhimbjen e saj si të ishte e vetja. Është gruaja që nuk ndalet para formulave, por para lotëve. Gruaja që nuk magjepset nga ligjet e universit aq sa nga misteri i zemrës njerëzore.
Sipas saj, gruaja është e etur të njohë gjithçka që jeton, gjithçka që merr frymë, gjithçka që mund të preket, të përkëdhelet apo të shpëtohet. Kureshtja e saj nuk lind nga dëshira për të zotëruar botën përmes dijes, por për ta kuptuar atë përmes afërsisë. Ajo nuk pyet se çfarë ligji rregullon lëvizjen e yjeve, por çfarë e ka rënduar shpirtin e atij që ul kokën në heshtje. Nuk kërkon të numërojë rrahjet e zemrës, por të zbulojë plagën që i jep ritëm dhembjes së saj.
Gruaja, në këtë këndvështrim, nuk ndalet te shpjegimi i ftohtë i fenomeneve. Ajo kërkon të depërtojë në përvojën e tyre. Nuk e magjeps diagnoza e sëmundjes aq sa mundësia e shërimit. Nuk e tërheq analiza e vuajtjes, por shpresa për ta lehtësuar atë. Pikërisht këtu Lembroso sheh një prej tipareve më të veçanta të natyrës femërore: një inteligjencë që nuk ndërtohet mbi distancën, por mbi përfshirjen; që nuk vëzhgon jetën nga jashtë, por hyn në të, e prek dhe bëhet pjesë e saj.
Gruaja e sodit universin me sytë dhe zemrën e një nëne. Bimët, kafshët, njerëzit nuk janë për të objekte studimi, forma për t’u analizuar apo mekanizma për t’u zbërthyer. Ato janë qenie që mund të lëndohen, të fishken, të gëzohen, të kenë nevojë për një dorë që i ngre, për një fjalë që i ngushëllon, për një prani që i shpëton nga vetmia. Për të, çdo gjë që jeton mbart një përgjegjësi morale.
Prandaj, një qen që çalon, një lule që thahet, një mobilje e dëmtuar, një fëmijë që qan apo një fytyrë e zymtë nuk janë thjesht pamje kalimtare. Janë thirrje të heshtura që zgjojnë menjëherë instinktin e kujdesit. Gruaja nuk mund të kalojë pranë tyre pa ndier nevojën t’i rikthejë në ekuilibër, sikur ekzistenca vetë t’i kishte besuar një pjesë të përgjegjësisë për vazhdimësinë e jetës.
Në këtë kuptim, ajo që Lembroso e quan “inteligjencë konkrete” nuk është një varfëri e mendimit, por një mënyrë tjetër e të njohurit. Është një dije që lind nga përvoja, nga prekja, nga dhembshuria, nga marrëdhënia e vazhdueshme me jetën. Është urtësia që nuk ndahet nga përgjegjësia, as bukuria nga dobia.
Sigurisht, ky tekst është fryt i një epoke me konceptimet dhe kufizimet e veta. Disa prej përgjithësimeve të autores sot mund të duken të tejkaluara, sepse përvoja bashkëkohore ka dëshmuar se gratë kanë dhënë kontribute të jashtëzakonshme edhe në shkencat teorike, filozofi, matematikë, fizikë e fusha të tjera ku abstraksioni është themelor. Megjithatë, përtej këtyre kufizimeve historike, mbetet një intuitë e çmuar, ideja se ndjeshmëria nuk është dobësi, se kujdesi është një formë e lartë inteligjence dhe se aftësia për ta lidhur dijen me jetën është një virtyt që e fisnikëron njeriun.
Në këtë dritë, gruaja shfaqet si një ruajtëse e jetës, jo vetëm në kuptimin biologjik, por edhe në atë shpirtëror. Ajo është ajo që mban ndezur zjarrin e shtëpisë, por edhe flakën e dhembshurisë; ajo që kujdeset për plagët e trupit, por edhe për ato të shpirtit; ajo që e ushqen botën jo vetëm me bukë, por edhe me dashuri, durim dhe shpresë.
Shpirti i saj artistik nuk kënaqet me një bukuri të shkëputur nga jeta. E bukura merr kuptim kur bëhet strehë për njeriun, kur e zbukuron përditshmërinë, kur i jep frymë dhe dritë ekzistencës. Arti, dija dhe feja, në këtë këndvështrim, nuk janë qëllime në vetvete, por ura që e çojnë njeriun drejt një jete më të plotë, më të ndjeshme dhe më njerëzore.
Prandaj, leximi i Gina Lembrosos nuk duhet marrë si një përkufizim përfundimtar i gruas, por si një meditim mbi një prej dimensioneve më fisnike të qenies së saj. Është një përpjekje për të kuptuar atë forcë të heshtur që nuk ndërton monumente për veten, por mban në këmbë botën duke u kujdesur për të.
Në fund të fundit, ndoshta madhështia e gruas nuk qëndron vetëm te ajo që krijon, por te mënyra se si ajo e mbron krijimin. Jo vetëm te ajo që di, por te mënyra si e shndërron dijen në dashuri. Jo vetëm te ajo që mendon, por te mënyra si e bën mendimin të marrë frymë.
Sepse, nëse arsyeja ndërton qytetërime, është zemra ajo që i mban ato gjallë. Dhe pikërisht aty, në atë bashkëjetesë të urtësisë me dhembshurinë, të intuitës me përkushtimin, Gina Lembroso përpiqet të na zbulojë një nga misteret më të bukura të shpirtit të gruas.
