Nga Albert Vataj
Përsosmëria mori trajtë shprehjeje përmes artit, si prej më të epermit akt përjetësimi. Ajo doli nga imagjinata për të kërkuar një vend privilegji në kumtim dhe kujtesë.
I’a behu si një hir hyjnor për të lartësuar dhe hymnizuar të bukurën.
Erdhi përmes gurit me të njëjtën frymëmarrje që pulson ngrohtësi, në një triumf komunikimi etern, sa çdo e prekshme që ndjejmë, si çdo joshje që na thërret.
Në historinë e artit botëror, pak tradita arrijnë ta sfidojnë natyrën e ftohtë dhe të ngurtë të gurit me të njëjtën lirshmëri sa skulptura mesjetare indiane (shekujt IX–XIII). Përballë një materiali kryekëput mineral, të ashpër dhe të pandjeshëm, skulptori mesjetar indian arriti të realizonte një metamorfozë vizuale, shndërrimin e peshës së gurit në lëvizje frymshme dhe kthimin e gurtësisë në elegancë organike, të gjallë dhe pulsuese.
Kjo harmoni e jashtëzakonshme nuk ishte një rastësi estetike, por produkt i një koncepti të thellë filozofik dhe teknik, ku materia dhe forma bashkohen për të shprehur jetën shpirtërore.
Gdhendja në gur rëre, posaçërisht nuancat e ngrohta rozë dhe kafe të rajonit të Indisë Qendrore dhe Veriore, luajti një rol përcaktues në këtë përputhje estetike.
Guri i rërës zotëronte vetinë unike për të thithur dritën e diellit dhe për ta shpërndarë atë me një zbutje natyrore.
Skulptori mesjetar nuk e trajtoi gurin si një bllok për t’u mposhtur me dhunë, por si një organizëm që bartte brenda vetes formën e ardhshme, jetën. Përmes daltimit të imët, sipërfaqet e lëmuara të lëkurës plastike bashkëjetojnë krah për krah me detajet mikroskopike të bizhuterive, varëseve dhe palosjeve të pëlhurave transparete. Kjo kontraston ashpërsinë e bazës me delikatesën e sipërfaqes.
Elementi që i jep skulpturës mesjetare indiane elegancën e saj karakteristike është postura e njohur si Tribhanga (tritrupëzorja ose tri përkuljet). Trupi i gdhendur nuk qëndron asnjëherë në pozicionin vertikal, ai përkulet lehtësisht në tri pika kyçe, te qafa, te beli, dhe te kofshët.
Kjo linjë e lakuar në formë “S”-je krijon një ritëm vizual plot dinamizëm. Përmes Tribhanga-s, guri humbet peshën e tij gravitacionale. Figura, qoftë një Apsara, nymfë qiellore, një Surasundari apo një hyjni, duket se lundron ose është kapur në mes të një lëvizjeje vallëzimi. Gurtësia mbetet vetëm në mbështetjen e brendshme strukturore, ndërsa pamja e jashtme transmeton valëzim dhe lehtësi.
Sipas traktateve klasike të artit indian (Shilpa Shastras), trupi njerëzor dhe hyjnor nuk jetësohen në gurë përmes anatomisë korrejte shkencore, por përmes metaforave të natyrës
Krahët krahasoheshin me kërcejtë e zambakut, sytë me petalet e lotusit ose peshqit, ndërsa beli me belin e hollë të mehilës ose luanit.
Kjo frymë idealizimi e zhvesh figurën nga pesha e mishit real dhe e vesh atë me një elegancë mistike. Gjinjtë e rrumbullakosur, kofshët e plota dhe dekorimet e rënda me rruaza, të cilat gdhendeshin me një precizion pothuajse argjendari, nuk shërbenin thjesht si zbukurim, por si simbol i pjellorisë, energjisë kosmike dhe bollëkut të jetës.
Harmonia mes gurtësisë dhe elegancës në skulpturën mesjetare indiane është triumfi i shpirtit mbi lëndën. Gdhendësit e tempujve treguan se guri nuk është domosdoshmërisht sinonim i ftohtësisë apo i palëvizshmërisë. Përmes përthyerjes së dritës, lakimeve poetike të trupit dhe detajeve ornamentale, ata arritën ta bëjnë gurin e rërës të flasë, të marrë frymë dhe të ruajë elegancën e lëvizjes njerëzore e hyjnore përtej shekujve, hirshëm dhe hyjshëm.
