Albert Vataj
Një tjetër gur i çmuar i trashëgimisë sonë kinematografike po zgjohet nga heshtja e kohës për t’u rikthyer në dritën e ekranit. Është një rikthim që shkon përtej restaurimit teknik të një pelikulë, është një akt kujtese, një shpëtim i memories kolektive dhe një përpjekje për t’i dhënë jetë të re një vepre që ka mbetur e ngulitur në ndërgjegjen kulturore të shqiptarëve.
Bëhet fjalë për filmin “Dimri i fundit”, një nga prodhimet më përfaqësuese të kinematografisë shqiptare të viteve ’70, i cili, edhe pas afro pesë dekadash, vijon të ruajë fuqinë e tij artistike dhe emocionale. Ai nuk është vetëm një film i një epoke, por një dëshmi e mënyrës se si kinemaja shqiptare kërkonte të ndërtonte rrëfime njerëzore përmes figurës, peizazhit dhe simbolikës.
Arkivi Qendror Shtetëror i Filmit ka njoftuar nisjen e procesit të restaurimit të kësaj vepre ikonike, një punë delikate dhe me përgjegjësi të lartë, që po realizohet në studion e restaurimit të AQSHF-së nga specialisti audiovizual Erand Meça, me asistencën e Hajrije Dedejt. Çdo kornizë filmi, çdo detaj vizual dhe çdo tingull po trajtohen me kujdesin që meriton një pasuri kombëtare, për të rikthyer cilësinë estetike të origjinalit dhe për ta bërë atë të komunikojë me publikun e sotëm.
Restaurimi i filmave nuk është thjesht një ndërhyrje teknologjike. Ai është një formë konservimi kulturor, një mënyrë për të mbrojtur kujtesën nga gërryerja e kohës. Siç do të shprehej teoricieni i filmit André Bazin, kinemaja ka aftësinë të “mumifikojë kohën”, ta ruajë atë nga zhdukja. Restaurimi, në këtë kuptim, nuk bën gjë tjetër veçse i rikthen frymëmarrjen kësaj kohe të konservuar, duke e bërë sërish të pranishme për brezat që nuk e kanë njohur.
Pas përfundimit të procesit, “Dimri i fundit” do të rikthehet aty ku i takon: në ekranin e madh, me premierën që do të shfaqet së shpejti në kinemanë “Drita”. Do të jetë një takim mes brezash, ku ata që e kanë parë dikur do ta rizbulojnë me një sy tjetër, ndërsa më të rinjtë do të kenë mundësinë të njohin një kapitull të rëndësishëm të historisë së filmit shqiptar.
I realizuar në vitin 1976, me regji të Ibrahim Muçajt dhe Kristaq Mitros, prodhuar nga Kinostudio “Shqipëria e Re”, filmi mbështetet mbi skenarin e Nexhat Tafës dhe mbart vulën e muzikës së paharrueshme të Aleksandër Lalos, kompozitorit që dinte t’i jepte figurës filmike një dimension të thellë emocional. Xhirimet në peizazhet dimërore të Dardhës, në Korçë, nuk shërbyen vetëm si sfond natyror; ato u shndërruan në një personazh më vete, ku bora, pyjet dhe heshtja e maleve krijojnë një atmosferë poetike që mbetet ndër elementët më të fuqishëm estetikë të filmit.
Në një kohë kur imazhi audiovizual rrezikon të tretet në ritmin e shpejtë të konsumit digjital, restaurimi i veprave si “Dimri i fundit” është një kujtesë se kultura nuk mbijeton vetvetiu; ajo kërkon përkujdesje, vizion dhe përgjegjësi institucionale. Çdo film i shpëtuar është një copëz historie e rikthyer në jetë, një dritare e hapur drejt mënyrës se si kemi parë botën, si kemi treguar historitë tona dhe si kemi ndërtuar identitetin tonë përmes artit.
Në fund të fundit, restaurimi i “Dimrit të fundit” nuk është vetëm rikthimi i një filmi në ekran. Është rikthimi i një kujtese në vetëdijen kombëtare, një dëshmi se arti i vërtetë nuk plaket, por pret me durim momentin kur koha t’i japë një jetë të dytë. Filmat e tillë nuk janë relike të së shkuarës; ata janë pjesë e trashëgimisë sonë shpirtërore, që vazhdon të na flasë me të njëjtën ndjeshmëri, duke na kujtuar se kujtesa kulturore është një pasuri që duhet ruajtur, restauruar dhe përcjellë brez pas brezi.
