Nga Albert Vataj
Ai drejtonte kamionët e pastrimit të qytetit. Nga kazanët e mbeturinave mblodhi librat e hedhur dhe, me to, ndërtoi një tempull dijeje me dhjetëra mijëra tituj. Më pas ua çoi librin mbi 200 komuniteteve të thella rurale, ku leximi ishte një pamundësi dhe arsimi një privilegj i mohuar, sepse ligjin e bënte varfëria.
Në një epokë kur gjithçka konsumohet me shpejtësi marramendëse dhe zëvendësohet pa asnjë hezitim, libri është bërë shpesh viktima e parë e harresës. Ai flaket pa u menduar, sikur bashkë me të të mund të hidhen edhe kujtesa, përvoja dhe urtësia që mbart; ai shpirt i amshuar i njerëzimit, i mbrujtur në fjalën e shkruar nga ata që sfiduan harresën dhe vetë vdekjen.
Por çdo qytet, edhe ai më i varfri e më i harruari, ka njeriun e vet që refuzon ta pranojë këtë fat. José Alberto Gutiérrez ishte pikërisht ai njeri. Një shpirt që dinte të dallonte një pasuri të pamatshme aty ku shumica shihnin vetëm mbeturina që kundërmonin dhe ngjallnin neveri.
Ishte një punëtor i thjeshtë i shërbimit të higjienës publike. Ndërsa të tjerët kalonin pranë librave pa ua hedhur sytë, ai shihte te secili prej tyre një jetë që ende priste të lexohej, një fëmijë që ende nuk kishte pasur mundësi ta hapte, një mendje që kërkonte të zgjohej.
Historia e tij nuk është thjesht kronika e një koleksionisti të pazakontë. Është saga e një njeriu që nuk pranoi kurrë se dija mund të kalbej mes plehrave. Është dëshmi e së vërtetës se qytetërimet nuk rrënohen vetëm kur digjen bibliotekat; ato fillojnë të zbehen kur librat hidhen pa asnjë dhimbje.
José Alberto Gutiérrez Marín lindi në Kolumbi në vitin 1964. Jeta nuk i ofroi privilegje, as pasuri familjare, as mundësi për arsim të lartë. Ai u punësua në shërbimin e higjienës publike të Bogotás, një profesion që shoqëria shpesh e mbulon me paragjykim dhe papërfillje.
Për vite me radhë drejtoi kamionin e mbeturinave nëpër rrugët e kryeqytetit, duke mbledhur gjithçka që të tjerët kishin hedhur. Në fund të viteve ’90, mes pluhurit dhe braktisjes, ai vuri re diçka që e tronditi thellë: njerëzit po hidhnin libra. Romane, tekste shkollore, përmbledhje poetike, enciklopedi – thesare që mund të ndryshonin fatin e një njeriu, përfundonin pa mëshirë në kontejnerë.
Në lagjen e tij, Nuevo Usme, një nga zonat më të varfra të Bogotás, fëmijët kishin fare pak mundësi për të lexuar. Shkollat nuk kishin biblioteka të denja, ndërsa familjet nuk mund të blinin libra. José nuk e pranoi këtë paradoks. Filloi t’i shpëtonte një nga një. Në fillim pak, pastaj qindra, e më pas mijëra, duke i çuar fshehurazi në shtëpinë e tij modeste. Familja druhej se mos kjo ishte një çmenduri, por ai kishte një bindje të palëkundur: dija nuk duhej të përfundonte në landfill, por t’i kthehej njerëzve.
Rreth vitit 2000, së bashku me familjen, e shndërroi katin e parë të banesës në një bibliotekë komunitare, të cilën e pagëzuan “La Fuerza de las Palabras” – “Fuqia e Fjalëve”.
Lajmi u përhap me shpejtësi. Fëmijët vinin për të marrë libra hua, të rriturit për të lexuar, ndërsa mësuesit për të gjetur tekstet që mungonin në shkolla. Pa burokraci, pa formularë e pa pagesa, dera mbeti gjithmonë e hapur për këdo që kërkonte dritën e dijes.
Çdo natë, gjatë turnit të punës, José gjente libra të rinj. Koleksioni u rrit nga qindra në mijëra vëllime. Kur historia e tij nisi të bëhej e njohur, njerëzit filluan t’i dhuronin libra, ndërsa vullnetarët iu bashkuan për t’i sistemuar e kataloguar. Kur biblioteka i kaloi 25 mijë libra, ai vendosi ta zgjeronte misionin.
Ngarkonte automjetet me libra dhe nisej drejt fshatrave më të largëta të Kolumbisë, aty ku libri ishte ende një luks i paarritshëm. Vizitoi më shumë se 200 komunitete, duke u çuar fëmijëve atë që ata nuk kishin pasur kurrë: mundësinë për të prekur një libër.
Historia e tij kapërceu kufijtë e Kolumbisë. BBC, CNN, Los Angeles Times dhe shumë media të tjera prestigjioze i kushtuan reportazhe, duke e quajtur me respekt “Señor de los Libros” – “Zoti i Librave”. Dokumentarët, çmimet dhe vlerësimet u shtuan, por José mbeti po ai njeri i thjeshtë. Ai thoshte se dashurinë për librin ia kishte mbjellë e ëma, e cila, kur ishte fëmijë, i lexonte përralla nën dritën e një qiriri.
Edhe pasi doli në pension, rreth vitit 2018, ai nuk e ndërpreu kurrë misionin e tij. Kur u nda nga jeta në vitin 2020, pas komplikacioneve shëndetësore, Kolumbia dhe bota e letrave e përcollën me një respekt të rrallë. Biblioteka vazhdon edhe sot të jetojë falë bashkëshortes, fëmijëve dhe vullnetarëve, duke frymëzuar nisma të ngjashme në vende të ndryshme të botës.
“Duajini librat. Ata do t’ju ndriçojnë gjithmonë rrugën.” Kjo ishte motoja e jetës së José Alberto Gutiérrez, shoferit të kamionit të mbeturinave që fjalën e flakur e shndërroi në shpresë për më të pafavorizuarit.
Në pamje të parë, historia e tij duket si një rrëfim prekës altruizmi. Por në thelb ajo është një përmbysje e vetë sistemit të vlerave të shoqërisë moderne. Çfarë bën një pastrues rrugësh kur ngre nga plehrat një libër? Ai rikthen në vend dinjitetin e dijes dhe na detyron të rishqyrtojmë se çfarë quajmë vlerë.
Shoqëria e konsumit prodhon jo vetëm mbetje materiale, por edhe mbetje shpirtërore. Hidhet me lehtësi gjithçka që konsiderohet e vjetruar apo e panevojshme. Kur banorët e lagjeve të pasura të Bogotás flaknin librat, pa e kuptuar po flaknin edhe dritën e dijes. José, njeriu i padukshëm i natës, pa arin aty ku të tjerët shihnin vetëm baltë.
Profesioni i tij ishte i nënvlerësuar, por ai dëshmoi se dinjiteti nuk buron nga profesioni, por nga ndërgjegjja. Mbi kamionin e mbeturinave ai nuk pastronte vetëm rrugët; ai shpëtonte kujtesën kulturore nga harresa.
Një njeri i vetëm, pa mbështetje institucionale, pa fondacione të fuqishme dhe pa buxhete marramendëse, ngriti një perandori dijeje nga ajo që të tjerët e quanin mbeturinë. Historia e tij mbetet një thirrje e fuqishme se arsimi dhe kultura nuk janë luks i të privilegjuarve, por një e drejtë themelore dhe një mundësi shpëtimi për çdo qenie njerëzore.
Italo Calvino shkruante se letërsia e mban botën të lehtë, duke e shpëtuar nga pesha e banalitetit. José Alberto Gutiérrez bëri diçka edhe më të rrallë: ai shpëtoi vetë letërsinë nga pesha e harresës.
Ndoshta pikërisht për këtë arsye historia e tij prek kaq thellë. Sepse ai nuk na mësoi vetëm të duam librat; ai na tregoi se një libër i shpëtuar mund të ndryshojë jetën e një njeriu, ndërsa mijëra libra të shpëtuar mund të ndryshojnë fatin e një komuniteti të tërë.
