Nga Albert Vataj
“Pjesa më e keqe është kur pyet veten se ku do ta gjesh nesër forcën për të vazhduar të bësh atë që bëre sot dhe që e bën prej shumë kohësh, ku do ta gjesh forcën për gjithë atë vrapim idiot me veten, për ato projekte që nuk çojnë askund, për ato përpjekje për t’i ikur domosdoshmërisë dërrmuese, të cilat gjithmonë dështojnë dhe shërbejnë vetëm për të të bindur edhe një herë se fati është i pamëshirshëm, se çdo natë do të të gjejë përtokë e të dërmuar, të shtypur nga tmerri i të nesërmeve gjithnjë e më të pista dhe të pasigurta.
Dhe mbase kjo është pleqëria tradhtare që po afron, duke kërcënuar me më të keqen. Nuk ka mbetur shumë muzikë brenda nesh që jeta të kërcejë mbi të. Rinia jonë ka shkuar në skajet e botës për të vdekur në heshtjen e së vërtetës. Dhe ku, po të pyes, mund të arratiset një njeri kur nuk i ka mbetur më mjaftueshëm çmenduri brenda vetes?
E vërteta është një agoni e pafundme vdekjeje. E vërteta është vdekje. Duhet të zgjedhësh: vdekjen ose gënjeshtrat. Unë kurrë nuk kam qenë i aftë të vras veten.“
Ky fragment i Louis-Ferdinand Céline, shkëputur nga kryevepra e tij “Udhëtim në fund të natës” është një nga skanimet më të pamëshirshme dhe më të zhveshura që i është bërë ndonjëherë konditës njerëzore. Ai nuk ofron asnjë ngushëllim, asnjë dritë në fund të tunelit, është një anatomi e pastër e dëshpërimit ekzistencial.
Céline e nis me tmerrin e përditshmërisë, pyetjen se ku do të gjendet forca për të përsëritur të nesërmen. Kjo të kujton menjëherë mitin e Mitit të Sifit, dënimin për të rrokullisur të njëjtin gur në majë të malit, vetëm për ta parë tek bie përsëri. Ai e quan “vrapim idiot” dhe “projekte që nuk çojnë askund”. Është vetëdija e dhimbshme se njeriu shpesh konsumon energji jetësore jo për të ndërtuar diçka, por thjesht për t’i mbijetuar “domosdoshmërisë dërrmuese”, faturave, punës, mbijetesës mekanike.
Për Céline, përpjekjet tona për t’i ikur këtij rrethi vicioz nuk janë thjesht të kota, por mizore, sepse çdo dështim shërben vetëm si një provë e re se fati është “i pamëshirshëm”. Ankthi për të ardhmen shtohet nga vdekja biologjike, pleqëria tradhtare. Ajo nuk vjen me urtësi, por si një kërcënim që të zhvesh nga fuqitë dhe të lë të pambrojtur përballë të nesërmeve që duken edhe më “të pista dhe të pasigurta”.
“Nuk ka mbetur shumë muzikë brenda nesh që jeta të kërcejë mbi të.”
Kjo është ndër fjalitë më të bukura dhe më rrëqethëse të tekstit. Muzika këtu përfaqëson iluzionin e bukur, pasionin, naivitetin romantik dhe vitalitetin që na bën ta shohim jetën si një vallëzim, pavarësisht vështirësive. Kur kjo muzikë fiket, jeta mbetet vetëm një marshim i rëndë ushtarak drejt varrit. Rinia, e parë si epoka e këtyre iluzioneve, ka ikur të vdesë në “heshtjen e së vërtetës”. E vërteta, në këtë rast, është zhgënjimi i plotë.
Céline shtron një pyetje gjeniale: “Ku mund të shkojë një njeri kur nuk ka më çmenduri brenda vetes?” Ai sugjeron se për të jetuar në këtë botë, njeriu ka nevojë për një dozë “çmendurie”, domethënë, për aftësinë për të besuar në gënjeshtra të bukura, në ideale, në fe, në sukses, apo në dashuri.
Nëse je plotësisht esëll dhe e sheh realitetin ashtu siç është, ti përballesh me “të vërtetën”. Dhe për Céline, e vërteta absolute është e padurueshme, ajo është agoni dhe vdekje.
Në fund, ai e redukton ekzistencën në një zgjedhje binare të tmerrshme, ose do të pranosh vdekjen, pasi e vërteta të zhvesh nga çdo kuptim; ose do të zgjedhësh gënjeshtrat, iluzionet e nevojshme për të shtyrë edhe një ditë.
Fjalia përmbyllëse, cinike, ironike dhe nihiliste, dëshpëruese dhe disfatiste e Louis-Ferdinand Céline: “Unë kurrë nuk kam qenë i aftë të vras veten”, është kulmi i tragjedisë së autorit, dhe e personazhit të tij, Bardamu. Ai nuk ka guximin apo forcën për t’i dhënë fund, çka do të thotë se është i dënuar të jetojë në mes, i vetëdijshëm për gënjeshtrat, por i paaftë për t’i shpëtuar agonisë.
Stili i Célineit është si një thikë e mprehtë sepse ai refuzon të përdorë metafora të sheqerosura. Ai flet me gjuhën e zhgënjimit total, të cilën çdo njeri, në momentet e tij më të errëta të lodhjes fizike apo shpirtërore, e ka ndier apo e ka menduar. Është një britmë e sinqertë e njeriut modern të mbytur nga makineria e jetës.
