Nga Albert Vataj
Ndërsa vetëdija dhe përkatësia jonë identitare si komb dhe si kulturë, na thërret, ishin të shumtë ata që e ngjitën në apogje thesarin tonë shpirtëror, dhe i’a dhanë dritës së njohjes atë çfarë rrezikohej nga harrimi ose tjetërsimi, At Zef Valentini mbetet zëri dhe vullnesa që arriti të inte një vend dominues.
Ka njerëz që lindin në një atdhe dhe jetojnë për të. Ka të tjerë që, pa qenë bij të një toke, e zgjedhin atë me vetëdije si vendin ku do të përmbushin misionin e jetës së tyre. Këta janë më të rrallët. Ata nuk i lidh gjaku, por dashuria; nuk i udhëheq interesi, por e vërteta; nuk kërkojnë lavdi, por dritë për atë që historia ka lënë në hije.
Një prej këtyre njerëzve ishte Zef Valentini. Italian nga lindja, jezuit nga thirrja, evropian nga kultura dhe shqiptar nga përkushtimi, ai u bë një nga arkitektët më të mëdhenj të albanologjisë moderne. Për më shumë se gjysmë shekulli ai iu përkushtua me një pasion të rrallë kërkimit të së vërtetës historike mbi Shqipërinë, duke hyrë në arkiva, duke deshifruar mijëra dokumente, duke rindërtuar me durimin e një murgu dhe me saktësinë e një shkencëtari kapituj të tërë të së kaluarës sonë kombëtare.
Historia shqiptare ka njohur shumë studiues të shquar, vendas dhe të huaj, por pak prej tyre kanë lënë një gjurmë aq të thellë sa Zef Valentini. Vepra e tij nuk është vetëm një koleksion librash dhe studimesh; ajo është një themel mbi të cilin janë ngritur breza të tërë historianësh, albanologësh dhe studiuesish të qytetërimit shqiptar. Nëse sot dimë më shumë për Arbërinë mesjetare, për marrëdhëniet e saj me Venedikun, për organizimin politik, shoqëror, kishtar dhe juridik të trojeve shqiptare, kjo i detyrohet në një masë të jashtëzakonshme punës së tij titanike.
Në përvjetorin e lindjes së tij, nuk kujtojmë vetëm një dijetar të madh. Ne nderojmë një ndërgjegje shkencore të rrallë, një humanist evropian që e deshi Shqipërinë me përkushtimin e atij që besonte se popujt e vegjël e mbrojnë identitetin e tyre përmes kujtesës, dhe se kujtesa mbijeton vetëm kur mbështetet mbi dokumentin, mbi faktin dhe mbi të vërtetën. Prandaj emri i Zef Valentinit mbetet sot jo vetëm një kapitull i ndritur i albanologjisë, por edhe një shembull i pavdekshëm i besnikërisë ndaj dijes dhe i dashurisë ndaj një kombi që ai zgjodhi ta bënte pjesë të përjetshme të jetës dhe veprës së tij.
Më 1 korrik 1900, në Padovën e Italisë, lindi një nga emrat më të ndritur të albanologjisë botërore, Zef Valentini (Giuseppe Valentini), studiuesi që, më shumë se kushdo tjetër në shekullin XX, e ngriti kërkimin mbi historinë shqiptare në shkallën e një disipline të mbështetur mbi dokumentin, metodën dhe rigorozitetin shkencor.
Ai nuk ishte shqiptar nga gjaku, por u bë shqiptar nga përkushtimi. Nuk e trashëgoi Shqipërinë si atdhe, por e zgjodhi atë si mision. Pikërisht për këtë arsye emri i tij zë një vend të veçantë në panteonin e personaliteteve që i kanë shërbyer kulturës dhe historisë sonë kombëtare.
Klerik jezuit, filozof, teolog, historian, albanolog, gjuhëtar, arkivist dhe pedagog i shquar, Zef Valentini përfaqëson modelin më fisnik të dijetarit evropian që e konsideron kërkimin shkencor jo thjesht profesion, por një akt shërbimi ndaj së vërtetës.
I formuar në kolegjet jezuite të Italisë dhe i diplomuar në filozofi e teologji në Romë, ai mbërriti në Shqipëri në vitin 1922, në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende në vitet e para të konsolidimit të tij. Ajo që për shumë të huaj ishte një vend i panjohur, për Valentinin u bë vendi ku do të kalonte më shumë se dy dekada të jetës dhe ku do të ndërtonte veprën që do ta bënte të pavdekshëm.
Në Kolegjin Saverian të Shkodrës ai shërbeu si mësues dhe më pas si drejtues, por misioni i tij nuk kufizohej brenda mureve të shkollës. Brenda pak vitesh ai përvetësoi gjuhën shqipe me një përpikëri të admirueshme, studioi dialektet, traditat, zakonet dhe burimet historike, duke hyrë në thellësi të shpirtit dhe kulturës shqiptare.
Shkodra e viteve ’20 dhe ’30 u bë laboratori intelektual ku Valentini zhvilloi pjesën më të rëndësishme të kërkimeve të tij. Ai drejtoi revistat “Leka” dhe “Lajmëtari i Zemrës së Jezu Krishtit”, dy prej tribunave më të rëndësishme të mendimit kulturor shqiptar të kohës. Në faqet e tyre botoi studime që shtriheshin nga historia mesjetare te etnologjia, nga gjuhësia te e drejta zakonore shqiptare, duke dëshmuar një kulturë enciklopedike dhe një metodologji kërkimore të jashtëzakonshme.
Në të njëjtën kohë ishte bashkëpunëtor i rregullt i revistave prestigjioze italiane, si “Civiltà Cattolica” dhe “Quaderni di Dante”, ku prezantonte para botës akademike evropiane historinë, kulturën dhe identitetin shqiptar.
Por madhështia e Zef Valentinit nuk qëndron vetëm te numri i veprave të tij. Ajo që e bën të pazëvendësueshëm është mënyra se si ai e ndryshoi vetë metodën e studimit të historisë shqiptare.
Ai nuk u mjaftua me rrëfimet tradicionale apo me interpretimet e përsëritura. Ai zbriti në arkiva, kërkoi dokumentin origjinal, krahasoi burimet, analizoi tekstet dhe ndërtoi historinë mbi prova. Për Valentinin, dokumenti ishte autoriteti më i madh.
Kulmi i kësaj pune titanike është pa dyshim vepra monumentale “Acta Albaniae Veneta saeculorum XIV et XV”, një korpus prej 27 vëllimesh, që përmbledh mijëra dokumente të nxjerra nga Arkivi Shtetëror i Republikës së Venedikut.
Ky koleksion përfaqëson një nga ndërmarrjet më të mëdha dokumentare në historinë e albanologjisë. Ai solli në dritë burime autentike mbi marrëdhëniet politike, diplomatike, ushtarake dhe ekonomike ndërmjet Republikës së Venedikut dhe principatave shqiptare gjatë shekujve XIV dhe XV. Përmes këtyre dokumenteve marrin jetë administrata mesjetare shqiptare, qytetet bregdetare, fisnikëria arbërore, tregtia, e drejta, organizimi shoqëror dhe roli strategjik që trojet shqiptare luanin në Mesdheun e kohës.
Nëpërmjet punës së tij, historia shqiptare doli nga mjegulla e hamendësimeve dhe fitoi bazën e fortë të dokumentit arkivor. Breza të tërë historianësh shqiptarë dhe të huaj kanë ndërtuar studimet e tyre mbi themelet që ai ngriti me durim, përpikëri dhe përkushtim.
Pas largimit të detyruar nga Shqipëria në vitin 1943, Zef Valentini nuk u shkëput kurrë shpirtërisht prej saj. Përkundrazi, në Universitetin e Palermos, ku drejtoi Katedrën e Albanologjisë dhe Institutin Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare, ai e shndërroi albanologjinë në një fushë studimi me prestigj ndërkombëtar, duke formuar studiues të rinj dhe duke i dhënë Shqipërisë një vend të denjë në hartën akademike evropiane.
Ai botoi qindra studime mbi historinë e Arbërisë, mbi Kanunin, mbi organizimin kishtar, mbi institucionet politike, mbi etnografinë, filologjinë dhe kulturën shqiptare. Çdo tekst i tij mbetet edhe sot një model metodologjik për seriozitetin, saktësinë dhe ndershmërinë shkencore.
Më 16 nëntor 1979, Zef Valentini u nda nga jeta, por jo nga historia që kishte ndihmuar të rindërtohej. Veprat e tij vazhdojnë të jenë pikë referimi për çdo studiues që dëshiron të kuptojë Shqipërinë mesjetare dhe zhvillimin historik të kombit shqiptar.
Në historinë e albanologjisë ka emra të mëdhenj, por Zef Valentini qëndron ndër më të shquarit. Ai dëshmoi se dashuria për një popull nuk matet me vendlindjen, por me përkushtimin ndaj së vërtetës së tij historike. Ai nuk kërkoi lavdi, por dokumente; nuk ndërtoi mite, por provoi fakte; nuk shkroi histori për të kënaqur ideologjitë, por për t’i shërbyer së vërtetës.
Prandaj, në përvjetorin e lindjes së tij, kujtojmë jo vetëm një dijetar të madh, por një mik të rrallë të Shqipërisë, një humanist evropian dhe një nga arkitektët më të rëndësishëm të historiografisë shqiptare moderne. Emri i Zef Valentinit mbetet një monument i dijes, një simbol i përkushtimit dhe një dëshmi se kërkimi i së vërtetës është forma më e lartë e dashurisë ndaj një kombi.
