Ka shkrimtarë që rrëfejnë histori, të tjerë që krijojnë botë, e ka edhe nga ata të rrallët që na vendosin përballë pasqyrës sonë më të thellë. Hermann Hesse i përket kësaj race të fundit. Ai nuk shkroi për ta argëtuar lexuesin, por për ta zgjuar atë; nuk ndërtoi personazhe për të mbushur faqet e romaneve, por për të na treguar dramën e njeriut që endet gjatë gjithë jetës në kërkim të vetes.
Në veprën e tij, njeriu nuk është një qenie që lind e përfundon e plotë. Ai është një proces, një udhëtim, një përpjekje e pandërprerë për t’u bërë ai që në të vërtetë është. Pikërisht këtë e shpreh me një qartësi të jashtëzakonshme mendimi i tij se “Jeta e çdo njeriu është rruga për tek vetja.” Ndoshta kjo është një nga përkufizimet më të sakta dhe më të dhimbshme të ekzistencës njerëzore.
Dy njerëz mund të ndajnë të njëjtat bindje, të kenë të njëjtat shije, të admirojnë të njëjtat vlera dhe të urrejnë të njëjtat ligësi. Ata mund të ecin për vite në të njëjtën rrugë, të ndërtojnë kujtime të përbashkëta, të ndajnë ëndrra dhe zhgënjime. Megjithatë, në thellësinë e qenies së tyre, mbeten të ndarë nga një kufi i padukshëm. Si lulet në një livadh, secila ushqehet nga rrënjët e veta. Ato mund të lulëzojnë pranë njëra-tjetrës, por nuk mund të shkëmbejnë rrënjët pa humbur vetveten.
Ky është paradoksi i madh i ekzistencës: afërsia nuk e shfuqizon individualitetin. Dashuria nuk e zhduk vetminë metafizike të njeriut. Miqësia nuk e zëvendëson dot udhëtimin që secili duhet ta bëjë vetëm. Askush nuk mund ta jetojë jetën tonë në vendin tonë dhe askush nuk mund ta përshkojë rrugën që na çon drejt vetes.
Hesse e kuptonte se njeriu lind i papërfunduar. Ne mbartim brenda vetes shtresa të trashëguara, instinkte, frikëra, paragjykime, plagë dhe kujtime që vijnë nga kohëra të largëta. Ai i quan me një metaforë tronditëse “mbeturinat e lindjes”, “gëlbazën dhe lëvozhgën e një lashtësie”. Nuk mjafton të lindësh për t’u bërë njeri. Humaniteti nuk është një dhuratë biologjike; ai është një fitore shpirtërore.
“Dy persona mund të kenë shumë gjëra të përbashkëta, mund të dakordësohen shumë mes tyre, të flasin për gjithçka së bashku dhe të arrijnë të përkojnë në njëjtësinë e këndshikimit; ta ngrenë në të njëjten lartësi një sublimitet, dhe ta groposin njësoj thellë një ligësi apo një ves. Por shpirtrat e tyre janë mjerisht të ndarë, si lulet, secila ka rrënjën e saj, e asnjëra s’mund t’i afrohet më pranë tjetrit se ç’e ka vendosur me një rreptësi perfekte natyra… nëse nuk braktis rrënjën e vet…
Jeta e çdo njeriu është rruga për tek vetja. Asnjë njeri s’ka qenë kurrë krejtesisht ai vetë; megjithatë secili synon të bëhet ai, njeri keshtu e tjetri ashtu, secili sipas menyrës së vet. Secili mban deri në fund mbeturinat e lindjes së tij, gëlbazën dhe lëvozhgën e një lashtësie.
Disa nuk arrijnë të bëhen kurrë njerëz, mbeten bretkosa, hardhuca, buburreca. Disa lart janë njerëz e poshte peshq. Por secili është pjellë e natyrës, pra të gjithë kemi prejardhje të njëjtë, të gjithë rrjedhim nga e njejta rrugë; mirëpo secili…i synon qëllimet e tij. Ne mund ta kuptojmë fare mirë njeri-tjetrim, por ama secili flet për veten e vet…”
Prandaj ai shkruan se disa nuk arrijnë kurrë të bëhen njerëz. Është një metaforë e fortë, por jo një fyerje. Është mënyra e tij për të thënë se shumëkush mbetet rob i instinkteve, i frikës, i lakmisë, i egoizmit apo i konformizmit. Të tjerë jetojnë të ndarë mes dy natyrash: lart mbeten qenie që ëndërrojnë, ndërsa poshtë sundohen nga impulset më primitive. Kjo përçarje e brendshme është një nga temat qendrore të gjithë krijimtarisë së tij, nga Demiani te Siddhartha e deri te Ujku i Stepës.
Megjithatë, Hesse nuk është pesimist. Ai beson se të gjithë vijmë nga e njëjta natyrë dhe bartim të njëjtën origjinë. Pikërisht sepse jemi bij të së njëjtës jetë, secili ka mundësinë të zgjedhë drejtimin e vet. Nuk ekziston një rrugë universale drejt përmbushjes. Çdo njeri duhet ta gjejë vetë shtegun e tij, edhe kur ai është i mbushur me gabime, humbje dhe rikthime.
“Njeriu mund ta kuptojë fare mirë tjetrin, por secili flet për veten e vet.” Në këtë fjali përmblidhet një e vërtetë e madhe psikologjike. Çdo mendim, çdo gjykim, çdo rrëfim është gjithmonë një pasqyrim i botës së brendshme të atij që flet. Ne besojmë se po flasim për të tjerët, ndërsa shpesh zbulojmë vetveten. Prandaj dëgjimi i tjetrit është njëkohësisht edhe një mënyrë për të kuptuar njeriun, por edhe për të kuptuar kufijtë e njohjes sonë.
Kjo është arsyeja pse veprat e Hermann Hesses vazhdojnë të lexohen me të njëjtin pasion edhe sot. Ato nuk japin receta për lumturinë, por na mësojnë guximin për të hyrë në dialog me vetveten. Ato na kujtojnë se njeriu nuk matet nga sa shumë i ngjan të tjerëve, por nga sa arrin të bëhet ai që është thirrur të jetë.
Sepse udhëtimi më i gjatë nuk është ai që bëhet përmes kontinenteve, por ai që përshkon distancën midis njeriut që mendojmë se jemi dhe atij që mund të bëhemi. Dhe pikërisht këtë udhëtim Hermann Hesse e quajti, me një thjeshtësi gjeniale, rruga për tek vetja.
Përgatiti: Albert Vataj
