Nga Albert Vataj
Janë gjashtë shekuj në mes, dhe ende ajo ka diçka të thotë. Përmes vështrimit të saj të xhamtë rreket të përçojë një shpirt që i ofrohet ndijimit dhe përjetimit. Ajo është një bukuri e lëmuar, dhe është kjo delikatesë e linjës së dritës që e reflekton hirin e kësaj gruaje në ngasjen e bukurisë së modernitetit.
Një nga portretet më magjepsëse dhe të rrëqethshme të artit të hershëm holandez, dhe ndoshta i tërë Kuatrocentos, është ky portretizim i pazakontë i gjallë i një gruaje të re nga mjeshtri i pakapshëm, Petrus Christus. Kjo pikturë nuk është thjesht një figurë; ajo është ndjesi, është frymë dhe heshtje e ngurtëzuar mbi telajo.
Historiani i artit Joel Upton e ka përshkruar si “një perlë të lëmuar, pothuajse opaleshente, e shtrirë mbi një jastëk kadifeje të zezë”. E pikturuar rreth vitit 1470, kjo vepër konsiderohet gjerësisht si një nga kryeveprat absolute të portretit në artin e Rilindjes Veriore.
Gruaja e re e paraqitur është e brishtë dhe e fortë njëkohësisht, me një shikim që nuk flet, por as hesht. Sytë e saj nuk janë plotësisht të sinkronizuar, duke krijuar një tension të lehtë emocional, një enigmë të thellë dhe sfiduese. Shprehja e saj është e ndërlikuar: rezervë, vigjilencë, ndoshta edhe një dozë ironie e heshtur.
Petrus Christus (1410–1476), dishepull dhe trashëgimtar artistik i Jan van Eyck, shfaq këtu jo vetëm zotërimin e teknologjisë së pikturës me vaj dhe precizionin flamand, por edhe guximin për risi. Ndryshe nga pararendësit që përdornin sfond të sheshtë dhe të zi, ai e vendos subjektin e tij në një hapësirë arkitekturore, duke i dhënë portretit thellësi, atmosferë dhe realitet.
Vepra e tij në “Portretin e një Gruaje të Re” është ndërthurje e mjeshtërimit teknik dhe delikatesë estetike. Prekja e dritës mbi faqen e saj të zbehtë krijon ndjesinë e një skulpture të gjallë prej alabastre. Hijezimi poshtë mjekrës tregon një përpjekje për ndërtimin tredimensional të figurës, duke e vendosur në një raport të ri me hapësirën dhe shikuesin.
Kapelja e saj, hennin, është jo vetëm aksesor mode, por simbol i statusit, finesës dhe standardeve estetike të kohës. Veshja, e thjeshtë, por e sofistikuar, me konture të bardha dhe vija blu të kadifejta, thekson qafën e zbuluar, një fushë e ekspozuar e pastërti dhe virtyti. Varëset qafore të shumëfishta shtojnë kontrastin dhe krijojnë një muzikë vizuale që zbukuron heshtjen.
Zonja e re nuk “lundron” në ajrin e zi si personazhet e Van Eyck, por është “e ankoruar” në një botë reale, tre-dimensionale, ku ndodhin ndjesitë. Ajo nuk i drejtohet shikuesit si një figurë, por si një pranësi. Ky zhvillim stilistik shënon një hap të madh në historinë e portretit dhe ndikoi ndjeshëm mbi artistët pasardhës.
Spekulimet mbi identitetin e saj lidhen me aristokracinë angleze, ndoshta me familjen Talbot, por këtu, ajo që ka rëndësi është jo emri, por ndjenja. Ajo mbetet ikonë e heshtjes së bukur, e finesës që nuk thërret, por frymën e ndalon.
Ky portret është si një poezi pa vargje. Ai nuk ka nevojë të flasë me tone të larta, por me frymëmarrje të ulëta. Është vepër që jo vetëm qëndron në kohë, por edhe e tejkalon atë. Është një ftesë për të ndaluar, për të shikuar, dhe për të ndier bukurinë si qenie e gjallë që na vëzhgon nga thellësitë e heshtjes dhe e kohës.
