Albert Vataj
Kjo fotografi e 106 viteve më parë nuk ruan vetëm dritën e një çasti, por edhe frymën e një epoke. Ka imazhe që nuk dëshmojnë thjesht praninë e disa njerëzve në të njëjtën tavolinë, por bëhen kronikë e një ideali.
Një fotografi e realizuar më 29 qershor 1920 përjetëson darkën solemne të organizuar nga studentët shqiptarë në Vjenë për nder të artistit të madh Aleksandër Moisiu, emri që në atë kohë kishte pushtuar skenat më prestigjioze të Evropës.
Jemi në qershor të vitit 1920. Shqipëria sapo kishte dalë nga një periudhë e turbullt pas Kongresit të Lushnjës. Në Vjenë, kjo gjeneratë studentësh nuk ndodhej atje thjesht për të marrë diploma, ata ishin “ambasadorët” e parë të një shteti që po përpiqej të merrte frymë. Në një kohë kur diplomacia zyrtare ishte ende e brishtë, diplomacia kulturore, e personifikuar nga Moisiu, ishte e vetmja që dëgjohej pa u ndërprerë.
Ishte një mbrëmje ku nuk u ngritën vetëm gotat për një artist të madh. U ngritën zemrat e një brezi që besonte se kultura ishte mënyra më fisnike për t’i dhënë zë një kombi ende të ri, ende të plagosur nga historia, por të etur për të dëshmuar se ishte pjesë e qytetërimit evropian.
Nën dritën e qirinjve, mes pasqyrave të kristalta dhe elegancës së salloneve vjeneze, rinia shqiptare i bëri homazh njeriut që kishte arritur të pushtonte skenën evropiane pa mohuar kurrë origjinën e tij. Në atë sallë nuk ishte vetëm Aleksandër Moisiu, ishte vetë Shqipëria që kishte ardhur për një mbrëmje në zemër të Vjenës.
Aleksandër Moisiu ishte prova e gjallë se një bir i këtij kombi mund të ngjitej në majat e artit botëror. Për studentët, ai përfaqësonte, modelin dhe frymëzimin. Po, provën se madhështia nuk matet me përmasat e vendit nga vjen, por me lartësinë e shpirtit dhe të talentit.
Bindjen se identiteti i tyre nuk ishte pengesë për suksesin botëror, por një pasuri që mund ta zbukuronin me talent.. Patjetër dhe dëshminë se dinjiteti kombëtar fitohet edhe përmes kulturës, dijes dhe krijimtarisë, dhe jo vetëm në fusha betejash.
Në skenën gjermane, austriake, italiane e më gjerë, ai nuk interpretonte vetëm Hamletin, Faustin apo Edipin, në mënyrë të plotë, ai mbante me vete edhe një pjesë të historisë së një populli të vogël që kërkonte vendin e vet në hartën shpirtërore të Evropës.
Kjo mbrëmje merr një peshë edhe më të madhe po të kemi parasysh se Vjena ishte një nga qendrat më të rëndësishme intelektuale të kohës. Universitetet e saj ishin laboratorë idesh, ndërsa komuniteti shqiptar përfaqësonte një elitë të re që po formohej me kulturën politike dhe akademike të Evropës Qendrore.
Prandaj, kjo fotografi nuk është thjesht një kujtim. Ajo është një dokument historik që bashkon dy shtylla mbi të cilat ndërtohet një komb, elitën intelektuale dhe elitën artistike.
Shumë prej atyre studentëve, të cilët e organizuan këtë akt me kursimet e tyre modeste, do të bëheshin më vonë profesorë, juristë, diplomatë dhe administratorë të jetës publike shqiptare. Në fytyrat e tyre lexohet besimi i qartë se Shqipëria do të përfaqësohej denjësisht në botë.
Historia shpesh kujton luftërat, traktatet dhe konfliktet. Më rrallë ndalet te mbrëmje si kjo, ku arma e vetme ishte fjala, arti dhe mirënjohja. Por janë pikërisht këto çaste që ndërtojnë themelet e padukshme të identitetit kombëtar.
Një shekull më vonë, kjo fotografi vazhdon të na flasë me të njëjtën qartësi. Ajo na kujton se kombet bëhen të mëdha nga aftësia për të nderuar ata që i lartësojnë me mendje dhe shpirt. Për disa orë, më 29 qershor 1920, Vjena u bë kryeqyteti shpirtëror i shqiptarëve. Dhe duartrokitjet që jehuan në atë sallë ishin duartrokitjet e një kombi që po msonte të besonte te vetvetja.
