Albert Vataj
Ka monumente që kremtojnë triumfin e njeriut dhe ka të tjerë që madhështinë e tyre e gjejnë pikërisht te dështimi. Midis këtyre të fundit qëndron hijerëndë Katedralja Saint-Pierre de Beauvais në Francë, një vepër që nuk u përfundua kurrë, por që vazhdon të mbetet një nga shprehjet më sublime të etjes njerëzore për të kapur qiellin.
Në historinë e arkitekturës gotike, Beauvais nuk është thjesht një katedrale. Ajo është një sfidë e ngritur kundër gravitetit, një lutje e skalitur në gur dhe një provë e guximit njerëzor për të shkuar përtej kufijve të së mundshmes.
Ambicia e mjeshtërve që hodhën themelet e saj ishte e qartë: të ndërtonin kishën më të lartë që kishte njohur bota. Dhe, për një çast, ia dolën. Kori i saj ngrihet në 48.5 metra, duke mbetur edhe sot lartësia më e madhe e arritur ndonjëherë në arkitekturën gotike. Përballë tij, edhe kori i madhështores Notre-Dame të Parisit, me 33 metrat e tij, duket thuajse i përmbajtur.
Por çdo metër i fituar drejt qiellit kishte çmimin e vet.
Ndërtimi i korit nisi në vitin 1225 dhe përparoi mes ndërprerjesh, mungesash fondesh dhe sfidash teknike. Vetëm dymbëdhjetë vjet pasi përfundoi, në vitin 1284, ndodhi ajo që shumë kishin frikësuar ta parashikonin: harqet gjigante të tavanit u shembën. Shtyllat ishin vendosur tepër larg njëra-tjetrës; pesha kishte tejkaluar kufijtë që guri mund të përballonte. Ëndrra u rrëzua bashkë me gurët.
Megjithatë, njerëzit e Mesjetës nuk ishin mësuar të dorëzoheshin. Beauvais u rindërtua, edhe më e guximshme se më parë. Në vitin 1569 u ngrit një kullë e jashtëzakonshme mbi transept, e cila arrinte rreth 68 metra mbi çatinë e kishës, duke e bërë ndërtesën edhe më sfiduese ndaj ligjeve të fizikës. Por vetëm katër vjet më vonë, në vitin 1573, gjatë një feste fetare, ajo u shemb me një gjëmim që duhet të ketë tingëlluar si një paralajmërim hyjnor. Për fat, besimtarët kishin dalë tashmë jashtë dhe tragjedia njerëzore u shmang.
Pas kësaj katastrofe, ëndrra mori fund. Projekti nuk u rifillua më.
Sot, Beauvais mbetet një paradoks arkitektonik. Ajo ka korin dhe transeptin më madhështor që mund të imagjinohet, por nuk pati kurrë nef, trupin kryesor të kishës. Është, ndoshta, ndërtesa monumentale fetare më e papërfunduar në Evropë, një simfoni e mbetur pa lëvizjen e saj përmbyllëse.
Megjithatë, pikërisht kjo papërfundueshmëri e bën të pavdekshme. Beauvais nuk është rrëfimi i një dështimi të zakonshëm; është historia e një vizioni që guxoi të ëndërronte përtej mundësive të kohës së vet. Arkitektët e saj i shtynë ligjet e inxhinierisë deri në kufirin ku matematika takohet me besimin, ku shkenca i lë vend intuitës dhe ku ambicia kërkon të ngjitet më lart se vetë materia.
Në këtë kuptim, Beauvais është shumë më tepër sesa një katedrale. Ajo është metafora e përhershme e njeriut: një qenie që ndërton gjithnjë më lart se ç’mund të mbajë toka, sepse vetëm duke rrezikuar rrëzimin arrin të prekë horizontet e së pamundurës.
Ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe e papërfunduar, edhe e plagosur nga shembjet, Katedralja e Beauvais vazhdon të mahnisë. Ajo na kujton se jo çdo ëndërr matet me suksesin e saj. Ka ëndrra që fitojnë pavdekësinë pikërisht sepse guxuan të shkojnë më larg se sa epoka e tyre mund t’i përballonte.
