Albert Vataj
Isha fëmijë kur ndodhi ai që të rriturit e quanin apokalips. Një moshë e ndërmjetme, e paqartë si vetë kufiri mes padijes dhe ndërgjegjësimit, mjaftueshëm i rritur për të ndier se diçka e jashtëzakonshme kishte ndodhur, por ende i pambrojtur nga pesha e vërtetë e frikës. Bota ime nuk u shemb, ajo thjesht ndryshoi vend, si sendet nëpër shtëpi që i gjeta të zhvendosura, të rrëzuara, në një rrëmujë që nuk e kisha parë kurrë më parë.
Ishte pikërisht kjo çrregullsi e objekteve ajo që më dha kuptimin e parë të asaj që kishte ndodhur. Jo dridhja e tokës në vetvete, por gjurma e saj, një gotë e thyer, një dollap i hapur, një karrige e rrëzuar, shenja të një force të padukshme që kishte kaluar përmes jetës sonë pa kërkuar leje. Për të rriturit, kjo ishte dëshmi e rrezikut, për mua, ishte një enigmë për t’u zbuluar.
Dhe pastaj ishte jashtë. Qëndrimi i detyruar në hapësirat ndërmjet pallateve, që për të mëdhenjtë ishte një masë sigurie, për ne fëmijët u kthye në një liri të papritur. Oborret u zgjeruan, koha u zgjat, dhe loja fitoi një dimension të ri. Nën hijen e ankthit të të rriturve, ne ndërtuam një realitet paralel, ku çdo gjë mund të shndërrohej në aventurë. Frika kalonte mbi kokat tona si një re e rëndë, por nuk depërtonte plotësisht në botën tonë.
E kujtoj atë kohë si një përzierje të çuditshme të pasigurisë dhe pafajësisë. Të rriturit flisnin me zë të ulët, me sytë nga toka dhe qielli njëkohësisht, ndërsa ne vraponim, qeshnim, dhe i jepnim kuptim hapësirës së hapur si një festë të zgjatur. Nuk e dinim se po jetonim një traumë kolektive, për ne, ishte thjesht një ndryshim i përkohshëm i rregullave të jetës.
Vetëm më vonë, me kalimin e viteve, kuptova se ajo që për ne ishte lojë, për të tjerët ishte ankth; ajo që ne e përjetuam si një ndërprerje të zakonshme, për të rriturit ishte një çarje e thellë në ndjesinë e sigurisë. Dhe pikërisht kjo dyzim e bën kujtesën e atij momenti kaq të veçantë: një përvojë që jeton njëkohësisht në dy botë , në pafajësinë e fëmijërisë dhe në vetëdijen e mëvonshme që e rikthen atë si një nga çastet më të forta të kujtesës sonë.
Ka ngjarje që nuk maten vetëm me shkallën e tyre sizmike, por me gjurmën që lënë në ndërgjegjen kolektive. Tërmeti i 15 prillit 1979 është një prej tyre, një çast kur toka u çlirua nga tensionet e saj të thella, por njeriu u përball me një provë që kërkonte më shumë se mbijetesë, kërkonte qëndresë, organizim dhe një solidaritet që i tejkalon kufijtë e frikës. Ishte një goditje që “tundi malet, por jo zemrat”, siç do të shkruhej në një banderolë.
Në pamje të parë, tërmeti është një fenomen natyror, i pashmangshëm dhe i verbër. Por në thelb, ai është rezultat i një gjeografie të ndërlikuar dhe i një historie të gjatë gjeologjike. Rajoni i Shkodrës, pjesë e brezit Veri-Perëndimor të Shqipërisë, shtrihet mbi një nyje të ndjeshme tektonike, ku përplasen dhe ndërthuren struktura të ndryshme të Albanideve me ultësirat ndërmalore. Këtu, toka nuk është një sipërfaqe e qetë, por një sistem në lëvizje të vazhdueshme, i përshkuar nga thyerje të mëdha me drejtime Veri-Lindje–Jug-Perëndim dhe Veri-Perëndim–Jug-Lindje, si dhe nga aksi transversal Shkodër–Pejë, i njohur si thyerja e Drinit.
Kjo arkitekturë e brendshme e tokës ka prodhuar ndër shekuj një dinamikë të pandërprerë, ngritje dhe ulje terrenesh, rrudhosje, fundosje, një evolucion të ngadalshëm por të pandalshëm të relievit. Ultësira e NënShkodrës, me karakterin, ka qenë një nga hapësirat ku këto procese janë shfaqur më qartë dhe më ashpër. Lëvizjet e shtretërve të lumenjve Buna dhe Drini, transformimet e grabenit të Shkodrës dhe vetë historia e liqenit janë dëshmi të gjalla të kësaj lëvizjeje të brendshme të tokës.
Në këtë kontekst, tërmeti i 1979-ës nuk ishte një përjashtim, por një shpërthim i një energjie të akumuluar prej kohësh. Megjithatë, intensiteti i tij e ktheu atë në një ngjarje themelore për kujtesën kombëtare. Në brigjet e Bunës, lëkundjet arritën rreth 8 ballë, duke shkaktuar humbje jetësh dhe një shkatërrim të gjerë në zonat e Shkodrës dhe Lezhës. Qindra shtëpi u rrënuan, mijëra të tjera u dëmtuan, ndërsa infrastruktura ekonomike dhe social-kulturore u godit rëndë.
Por shifrat, sado të rënda, nuk e përshkruajnë plotësisht përmasën e kësaj ngjarjeje. Tërmeti u ndje përtej kufijve të Shqipërisë, në ish-Jugosllavi, në Greqinë Veriore, në Bullgari dhe deri në Itali, duke dëshmuar për shtrirjen e gjerë të këtij fenomeni. Ai nuk ishte një goditje e vetme, por një seri e gjatë lëkundjesh, vetëm deri në mbrëmjen e asaj dite u regjistruan mbi 200 pasgoditje, disa prej të cilave me magnitudë të konsiderueshme, duke mbajtur në tension të vazhdueshëm popullsinë dhe strukturat.
Studimet sizmologjike të mëvonshme treguan se kjo veprimtari u shtri përgjatë një brezi pothuajse linear prej rreth 100 kilometrash në bregdetin Adriatik, nga Ulqini deri në Hercegovinë, një fakt që konfirmon natyrën rajonale të këtij sistemi të ndërlikuar tektonik. Toka, në këtë rast, nuk ishte vetëm një vendndodhje; ajo ishte një proces në zhvillim.
Pasojat nuk u kufizuan vetëm në ndërtesa. Tërmeti ndryshoi vetë sipërfaqen, rrëshqitje masive të tokës, shembje shkëmbinjsh nga shpatet, çarje në truall, sidomos në zonat me përbërje të butë, dëshmuan se natyra, në çastet e saj ekstreme, riformëson hapësirën me një forcë që i tejkalon të gjitha projektimet njerëzore.
E megjithatë, përtej kësaj tabloje shkatërrimi, mbetet një dimension tjetër, ai njerëzor. Rindërtimi që pasoi nuk ishte thjesht një proces teknik, por një akt i rikthimit të besimit. Shtëpitë u ngritën sërish, jo vetëm mbi themele më të forta, por mbi një vetëdije të re, se bashkëjetesa me natyrën kërkon njohje, kujdes dhe përulësi.
Sot, pas 47 vitesh, ky përvjetor nuk është vetëm një kujtesë e një fatkeqësie, por një thirrje për reflektim. Tërmetet e së kaluarës nuk janë thjesht ngjarje historike, ato janë mësime të koduara në kohë. Ato na mësojnë se planifikimi urban, ndërtimi i qëndrueshëm dhe përgatitja ndaj emergjencave nuk janë luks, por domosdoshmëri. Dhe mbi të gjitha, na kujtojnë se forca e një shoqërie nuk matet vetëm me atë që ndërton, por me mënyrën se si ringrihet.
Sepse në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm kujtimi i tokës që u drodh, por dëshmia se njeriu, edhe përballë pasigurisë më të madhe, është në gjendje të qëndrojë.
