Në historinë e artit dhe të letërsisë perëndimore, pak momente mbajnë peshën e një natyre aq njerëzore dhe thellësisht tronditëse sa takimi i Odisesë me qenin e tij, Argosin. Në Këngën XVII të Odisesë së Homerit, ky takim mbart një tragjizëm të thellë. Odiseu kthehet në Itakë pas 20 vitesh mungese, i transformuar nga Athinaja në një lypës të plakur e të leckosur për të mos u diktuar nga pretendentët e fronit. Askush nuk e njeh: as shërbëtorët, as njerëzit e tij më të afërt.
I vetmi që e identifikon menjëherë është Argosi, qeni i tij i gjahut, të cilin Odiseu e kishte rritur vetë përpara se të nisej për në Trojë. I lënë pas dore, i plakur dhe duke dergjur mbi hedhurina, Argosi, i rraskapitur nga pleshtat, mënjanja dhe mosha, dëgjon zërin e të zotit. Ai nuk ka më fuqi të ngrihet apo të vrapojë drejt tij, por ul veshët në shenjë nënshtrimi e dashurie dhe tund bishtin me sa fuqi i ka mbetur.
Odiseu, për të mos zbuluar identitetin e tij përpara Eumeut (bariut të derkucëve që e shoqëronte), detyrohet të fshijë një lot në heshtje, pa e kthyer kokën nga qeni i tij besnik. Po atë moment, pasi priti të zotin për dy dekada, Argosi mbyll sytë përgjithmonë.
Skulptori francez Pierre-Amédée Durand e ka realizuar me mjeshtëri këtë dinamikë psikologjike në relievin e tij prej mermeri. Në këtë jetësim krijues, Odiseu paraqitet i përkulur, me dorën që shtrihet lehtë drejt kokës së Argosit, ndërsa dora tjetër mban shkopin e lypësit. Shikimi i Odisesë nuk është thjesht i trishtuar, por i ngarkuar me tensionin e të qenit i detyruar të fshehë dhimbjen, një kryevepër e vërtetë e skulpturës neoklasike që i jep formë guri besnikërisë që i mbijeton kohës.
Në kokë, Odiseu mban një plis (qeleshe), detaj ky që e ngulit në thellësi të kohës praninë e këtij komponenti identifikues. Detaji i kapelës në kokën e Odisesë në skulpturë quhej në antikitet Pilos (në greqishten e vjetër: πῖλος) ose Pileus në latinisht. Në traditën vizuale klasike, heroi i Itakës paraqitej gati gjithmonë me këtë kapelë shajaku pa strehë. Odiseut nuk i vendosej mbi krye kurora e artë e sundimtarit, por pilosi, mbulesa e thjeshtë e kokës e punuar prej leshi të ngjeshur.
Në ikonografinë antike, çdo hyjni apo hero e kishte të përcaktuar “veshjen simbole”. Odiseu, heroi i detrave, i sprovave dhe i kurbetit, identifikohej gjithnjë me Plis.
Plisi simbolizonte udhëtarin, detarin, njeriun e sprovave dhe të punës, e jo një mbret që rri në fron. Si hero endacak që kaloi 10 vite në detra, kapela e shajakut ishte mbrojtja e tij praktike ndaj diellit dhe detit.
Në Romën antike, variantit latin i pilosit (pileus) iu dha një domethënie e thellë shoqërore dhe politike përmes Ritualit të Manumisionit. Kur një skllav fitonte apo blinte lirinë, zotëria ose magjistrati i vendoste mbi krye një pileus, plis. Nga ai moment, ai shndërrohej në libertus (njeri i lirë). Për këtë arsye, në monedhat romake, pileusi i prerë mes dy thikave u bë simboli i përmbysjes së tiranisë, siç ndodhi në monedhat e prera nga Bruti pas vrasjes së Jul Qezarit, simbolikë që shekuj më vonë u trashëgua te Kapeleja Frigjiane e Revolucionit Francez.
Gjatë periudhës klasike, pilosi, plisi, përdorej masivisht nga popullsitë e Mesdheut (grekët, ilirët, trakasit dhe etruskët) si mbulesë praktike nga shiu dhe dielli, pasi punohej nga leshi i ngjeshur (shajaku) pa thurje peri, i cili ishte ujëpërballues.
Ajo çfarë e lidh këtë element me shqiptarët e sotëm bazohet në tri shtylla kryesore:
1. Prejardhja Etimologjike (Pilos \rightarrow Plis): Gjuhëtarët dhe albanologët, përfshirë Eqrem Çabejn dhe Vladimir Orelin, kanë dokumentuar se fjala shqipe plis rrjedh nga forma proto-shqiptare/mesdhetare e antikitetit *p(i)litja, e cila lidhet me pilos (greqisht) dhe pilleus (latinisht), me kuptimin fillestar: stof shajaku / lesh i ngjeshur.
2. Dëshmitë Arkeologjike dhe Etnografike Ilire:
Zbulimet arkeologjike në trojet ilire, si helmetat apo figurinat e bronzit në Ilirinë e Jugut dhe Liburni, tregojnë përdorimin e gjerë të kësaj kapele shajaku gjysmësferike. Ilirët paraqiteshin në artin antik me elemente të caktuara: simbrika / guna e shajakut, mantel i trashë i kapur me fibulë, tunika ilire me mëngë të gjata e me brez, si dhe kapelet e shajakut (plisi). Teknika e ngjeshjes së leshit, opingat dhe xhubleta, e mbrojtur nga UNESCO, përbëjnë dëshmi vizuale të kësaj jatëgjatësie kulturore.
3. Vazhdimësia e Ndërprerë: Me rënien e botës antike dhe transformimet mesjetare, shumica e popujve të Mesdheut e zëvendësuan këtë kapelë me mbulesa të tjera (stofa të thurura, turbana apo kapele me strehë). Popullsia iliro-arbërore ishte e vetmja në Ballkan që e ruajti këtë formë pa ndërprerje deri në ditët e sotme në formën e plisit/qeleshes.
Fakti që gjuha shqipe është e vetmja degë më vete në familjen e gjuhëve indoevropiane që i mbijetoi romanizimit dhe sllavizimit në këtë pjesë të Ballkanit, përbën dëshminë më shkencore se popullsia iliro-shqiptare ishte dhe mbeti faktori kryesor autokton në këto vise.
Prandaj, kur shohim relievin në mermer të Pierre-Amédée Durand apo skulpturat antike, vërejmë urën e padukshme 3000-vjeçare të trashëgimisë materiale mesdhetare që ka mbijetuar e gjallë te plisi shqiptar.
