Nga Albert Vataj
Studiuesi Jahja Drancolli ka publikuar në rrjetin social Facebook faksimilen e faqes së parë të dorëshkrimit të dramës me titull “Skanderbeg” (“Skënderbeu”).
Faqja është pjesë e një dorëshkrimi që i përket Ivan Kukuljević-Sakcinski-t (1816–1889), figurë qendrore e Lëvizjes Ilire kroate, historian, arkivist, bibliograf dhe njëri nga ideologët e “Zgjimit Kombëtar Kroat” (Hrvatski narodni preporod). Ai njihet gjithashtu si mbajtësi i fjalimit të parë në gjuhën kroate para Parlamentit, dhe si studiues i palodhur i dokumenteve historike kroate.
Shenja arkivore në fund të faqes, “Arhiv HAZU, XV 23/C II 7”, e identifikon saktësisht si pjesë e fondit të dorëshkrimeve të tij, të ruajtura sot në Akademinë Kroate të Shkencave dhe Arteve (HAZU) në Zagreb.
Çfarë është drama “Skanderbeg”
Kjo dramë-tragjedi, e mbetur në dorëshkrim dhe e pabotuar deri më sot, u shkrua nga Kukuljević-i në bazë të këngëve të fra Andrija Kačić-Miošić-it, murgu françeskan dalmat, autor i veprës madhore “Razgovor ugodni naroda slovinskoga” (Bisedë e ëmbël e popullit sllav), botuar më 1756, e cila përmban këngë epike kushtuar Skënderbeut.
Sipas hulumtimeve të studiuesit shqiptar dr. Musa Ahmeti, bashkëpunëtor me dr. Etleva Lala, data e shkrimit, 1840, vjen nga shënimi në faqen e fundit, i shkruar me dorën e vetë Kukuljević-it. Vetë studiuesit theksojnë se bëhet fjalë për një dramë të konsideruar të papërfunduar, pasi i mungojnë disa skena të aktit të parë, të tretë e të katërt, dhe se, çuditërisht, dorëshkrimi mbetet edhe sot i pabotuar, një enigmë, sepse jo mangësitë letraro-artistike janë shkaku, përkundrazi, si krijim letrar renditet mes realizimeve më të arrira artistike të autorit.
Lidhja me “Danica Ilirska” dhe kontekstin e kohës
Ky dorëshkrim nuk lindi i izoluar. Në po të njëjtën periudhë, Ljudevit Gaj botoi më 1839 dhe 1840, në revistën “Danica Ilirska”, dy tekste për Skënderbeun: “Juraj Skenderbeg i Muhamed” dhe “Juraj Skenderbeg i Amurat”, pikërisht feljtoni që citon Drancolli si paralele kronologjike me dorëshkrimin e Kukuljević-it. Kjo tregon se figura e Skënderbeut ishte, në atë çast, një temë “aktuale” letrare brenda rrethit ilirist të Gaj-it, jo një zgjedhje e rastësishme e një autori të vetëm.
Arsyeja ideologjike është e qartë, rilindësit kroatë e ngritën lart figurën e Skënderbeut dhe luftën e tij si simbol të rebelimit, qëndresës dhe luftës së drejtë kundër zgjerimit osman në Ballkan, mënyra e vetme e kundërvënies në një kohë kur bashkimi kombëtar e ndërkombëtar për liri e identitet ishte objektivi qendror i lëvizjes. Skënderbeu funksiononte, pra, si arketip i përbashkët ballkanik i rezistencës, jo thjesht hero shqiptar, por simbol i përshtatshëm për vetë projektin romantik-kombëtar kroat.
Dorëshkrimi me fjalë korrespondon kronologjikisht (1839-1840) me fejtonin “Juraj Skanderbeg…” (“Gjergj Skënderbeu”), i cili u botua në revistën “Danica Ilirska”, organ i Lëvizjes Ilire (Ilirski Pokret) të drejtuar nga Dr. Ljudevit Gaj!
Burimi: Arhiv HAZU, XV 23/C II 7, 01; Arkivi i familjes Drançolli!
Çfarë mund të lexohet në faqe që publikon Jahja Drancolli, disponim i tij privat.
Duke qenë shkrim dore kursiv i gjysmës së parë të shek. XIX, me drejtshkrim para-standardizues (kombinim shkronjash latine me diakritikë tip “ě”, “gj” etj.), leximi i plotë kërkon paleograf të specializuar. Ajo që dallohet me siguri të mjaftueshme:
Titulli qendror: “Skanderbeg”
Referenca të përsëritura ndaj “Murat”, “Kastriot(i)”, “Arbëri/Arbani”, dhe ndaj marrëdhënieve me forcat osmane, që përputhet plotësisht me subjektin historik të njohur, rinia e Gjergj Kastriotit në oborrin osman, para kthimit dhe kryengritjes kundër Sulltanit.
Pjesa tjetër e tekstit, dendur i shkruar, me shumë shkurtime dhe rreshta të ngjeshur, do të kërkonte transkriptim rresht-për-rresht nga një paleograf i kroatishtes së shek. XIX, pikërisht ajo punë që Ahmeti dhe Lala thonë se e kanë ndërmarrë vetë duke përgatitur transkriptimin, transliterimin dhe përkthimin shqip për një monografi të veçantë.
Ky fragment faqeje është, pra, dëshmi e drejtpërdrejtë e një prej rasteve më interesante të “letërsisë së kryqëzuar” ballkanike të shek. XIX: një hero shqiptar, i kënduar nga një frat kroat i shek. XVIII (Kačić-Miošić), i rimarrë në dramë nga një ideolog i lëvizjes kombëtare kroate (Kukuljević) në kuadrin e po atij projekti letrar që ushqehej edhe nga Gaj në “Danica Ilirska”, dhe që, për arsye ende jo plotësisht të sqaruara, ka mbetur pothuajse një shekull e gjysmë në heshtje arkivore para se studiuesit shqiptarë ta nxirrnin në dritë.
