Nga Albert Vataj
“Skulptura është arti i heqjes së së tepërtës.”
— Mikelanxhelo Buonarroti
Ka vepra që i përkasin historisë së artit dhe ka vepra që i përkasin ndërgjegjes së njerëzimit. “Mëshira” (Pietà), të cilën Mikelanxhelo e gdhendi midis viteve 1498 dhe 1499, është njëra prej tyre. Ajo nuk është vetëm një kryevepër e Rilindjes; është një testament i heshtur i dashurisë, flijimit dhe shpresës. Është çasti kur mermeri pushon së qeni gur dhe bëhet mish, lot, lutje dhe përjetësi.
Përballë kësaj skulpture, fjalët humbin peshën e tyre. Mbetet vetëm heshtja, sepse vetëm ajo është e denjë për të përballuar madhështinë e një vepre që nuk rrëfen një ngjarje, por zbërthen misterin e ekzistencës njerëzore.
Në prehrin e Marisë prehet Krishti, i sapozbritur nga Kryqi. Në atë prehër, që dikur e kishte mbajtur foshnjë, tani pushon trupi i pajetë i Birit. Rrethi është mbyllur. Fillimi dhe fundi bashkohen në të njëjtin gjest amësor.
Duket sikur e gjithë skulptura buron nga fjalët e Krishtit:
“Fali, o Atë, sepse nuk dinë ç’bëjnë.”
Ato nuk shqiptohen më nga buzët e tij, por nga vetë mermeri. Çdo palë e mantelit, çdo damar i trupit, çdo dritë që rrëshqet mbi sipërfaqen e lëmuar bëhet një lutje për njerëzimin.
Historiani i madh i artit Giorgio Vasari, bashkëkohës i brezit pas Mikelanxhelos, shkruante se kjo vepër zotëron një përsosmëri të tillë, sa është e pamundur që edhe mjeshtri më i madh të shtojë apo të heqë qoftë edhe një grimë pa e dëmtuar atë. Është një nga vlerësimet më të larta që është bërë ndonjëherë për një skulpturë.
E vendosur sot në Bazilikën e Shën Pjetrit në Vatikan, “Mëshira” u realizua fillimisht për monumentin funeral të kardinalit francez Jean de Bilhères. Mikelanxhelo ishte vetëm njëzet e katër vjeç. Një moshë që zakonisht premton gjeninë; ai e kishte tashmë të mishëruar.
Kompozimi është një mrekulli arkitekturore. Gjithçka ndërtohet mbi një piramidë të përkryer, ku maja është koka e Marisë dhe baza shpaloset në mantelin e saj monumental. Asgjë nuk është rastësi. Çdo raport përmasash, çdo linjë force, çdo rrudhë e veshjes i bindet një harmonie matematike që vetëm një mendje e jashtëzakonshme mund ta konceptonte.
Megjithatë, madhështia e veprës nuk qëndron vetëm te virtuoziteti teknik.
Revolucioni i Mikelanxhelos është shpirtëror.
Ndryshe nga ikonografia mesjetare, ai nuk paraqet një Mari të plakur e të rraskapitur nga dhimbja. Përkundrazi, ajo është e re, e kthjellët, pothuajse e paprekur nga koha.
Kur u pyet përse Virgjëresha dukej aq e re, Mikelanxhelo u përgjigj se pastërtia nuk njeh plakje. Ishte një përgjigje që shkon përtej estetikës; ishte një deklaratë teologjike dhe filozofike.
Bukuria, për të, nuk ishte zbukurim.
Bukuria ishte forma e dukshme e së vërtetës.
Kjo është arsyeja pse edhe Krishti nuk shfaqet i shformuar nga torturat. Shenjat e gozhdëve janë minimale. Plaga në kraharor është e përmbajtur. Nuk ka gjak, nuk ka deformime, nuk ka teatralitet.
Mikelanxhelo nuk donte të gdhendte vuajtjen.
Ai donte të gdhendte triumfin mbi të.
Në fytyrën e Krishtit nuk shihet disfata e njeriut, por qetësia e Hyjit që e ka kryer misionin e tij.
Po aq domethënëse është fytyra e Marisë.
Ajo nuk ulërin.
Nuk rrëzohet.
Nuk revoltohet.
Dhimbja e saj është aq e thellë, sa nuk ka më nevojë për britmë.
Ajo është bërë urtësi.
Është bërë pranim.
Është bërë besim.
Dora e saj e majtë, e hapur drejt botës, mbetet një nga gjestet më të fuqishme të historisë së skulpturës. Nuk është vetëm një lëvizje anatomike. Është një pyetje drejtuar çdo njeriu:
“Ja, shikoni çmimin e dashurisë.”
Skulptori francez Auguste Rodin, njëri ndër titanët e skulpturës moderne, thoshte:
“Mikelanxhelo më mësoi se sipërfaqja duhet të jetojë.”
Dhe pikërisht kjo ndodh në “Mëshirën”. Sipërfaqja nuk është sipërfaqe. Ajo pulson. Drita nuk ndalet mbi mermer; ajo rrëshqet mbi të si mbi lëkurë njerëzore. Gurit i është hequr pesha. Ka mbetur vetëm fryma.
Vetë Mikelanxhelo besonte se figura ekziston paraprakisht brenda bllokut të mermerit dhe se detyra e skulptorit është vetëm ta çlirojë atë.
Në “Mëshirën”, ai duket se nuk çliroi vetëm dy figura.
Ai çliroi vetë dhembshurinë.
Poeti Rainer Maria Rilke do të shkruante shekuj më vonë se bukuria është fillimi i së tmerrshmes që ne ende mund ta durojmë. Asnjë vepër nuk e mishëron më mirë këtë mendim sesa “Mëshira”. Bukuria e saj është aq e kulluar, sa e bën dhimbjen të përballueshme; ndërsa dhimbja është aq e thellë, sa e bën bukurinë të shenjtë.
Në historinë e artit ekzistojnë shumë kryevepra.
Por pak prej tyre kanë arritur të bëhen njëkohësisht lutje, filozofi, poezi, anatomi, teologji dhe muzikë e heshtur.
“Mëshira” është njëra prej tyre.
Në kujtesën e njerëzimit, Mikelanxhelo Buonarroti nuk do të mbetet vetëm si një gjeni i skulpturës, pikturës apo arkitekturës. Ai do të mbetet si njeriu që i dha mermerit një shpirt.
Prandaj veprat e tij nuk plaken.
Çdo brez u afrohet me bindjen se do t’i kuptojë plotësisht dhe largohet me ndjesinë se ka zbuluar vetëm një tjetër shtresë të misterit.
Kjo është shenja e gjenisë së vërtetë.
Ajo nuk jep përgjigje përfundimtare.
Ajo na mëson të mos pushojmë kurrë së pyeturi.
Sepse “Mëshira” nuk është vetëm skulptura e një nëne me të birin.
Është portreti i dhembshurisë që mban në prehrin e saj mbarë njerëzimin.
