Albert Vataj
Arti, në thelb të tij më të pastër, është një formë e thellë e komunikimit, një akt që tejkalon kufijtë e gjuhës, dhe që flet përmes ndjesisë, simbolit dhe hijes. Ai nuk rrëfen gjithmonë me fjalë, por me heshtje që marrin trajtë, me kontradikta që bëhen dritë, dhe me forma që lindin nga thellësitë e pavetëdijes njerëzore. Në këtë territor të ndërmjetëm, ku mendimi nuk është më lineare por qarkullon në spirale, arti shndërrohet në një lojë delikate psikologjike, një fushë ku tensionet, ëndrrat, frikërat dhe dëshirat projektohen në një sipërfaqe të dukshme.
Grete Stern ishte mjeshtre e kësaj loje. Me aparatin si shtrirje e syrit të saj të brendshëm, ajo ndërtoi një gjuhë të re vizuale, në të cilën çdo element i zakonshëm bëhet simbol, çdo përbërje një gjendje shpirtërore. Ajo e përdori fotografinë jo si një pasqyrë të realitetit të jashtëm, por si një instrument të fuqishëm të zbulimit të realitetit të brendshëm, aty ku ndodhet burimi i vërtetë i larmisë njerëzore.
Në veprën e saj “Ëndrra të Pavendosmërisë”, Stern arrin të ngjizë një univers ku njeriu, e veçanërisht gruaja, është një qenie e ndërlikuar që noton mes gjendjesh të dyfishta, midis frikës dhe dëshirës, përkatësisë dhe arratisjes, ndalimit dhe lirisë. Ajo nuk kërkon të japë përgjigje, por të ngrejë pyetje që të rrinë në shpirt si thirrje që nuk hesht.
Në këtë mënyrë, arti bëhet një akt i thellë i ndërveprimit shpirtëror, ku shprehja e mendimit kalon përmes simbolit, përmes ndërtimit të një bote tjetër, jo për të shpëtuar nga kjo, por për ta kuptuar më mirë. Dhe është pikërisht ky funksion, ai i pasqyrimit të kompleksitetit të përvojës njerëzore, që e bën artin e Stern-it jo vetëm të bukur, por thellësisht të domosdoshëm.
Midis viteve 1948 dhe 1951, në zemrën e një epoke trazimesh kulturore dhe përmbysjesh të vlerave, fotografja gjermano-argjentinase dhe artistja e papërkulur e surrealizmit, Grete Stern, krijoi një cikël vizionar e rrëqethës imazhesh, të titulluar Sueños (“Ëndrra”). Ky cikël, i botuar në revistën argjentinase Idilio, një platformë e orientuar drejt lexueseve gra, u bë një ndër ndërmarrjet më të guximshme në kryqëzimin e artit, psikanalizës dhe emancipimit femëror.
Ndër këto imazhe që ngjizin në vetvete ankthin dhe poezinë e pavetëdijes, veçohet fotografia me titull “Ëndrra të Pavendosmërisë”, një vepër që s’kërkon të shpjegojë, por të trazojë, të pasqyrojë humnerën e brendshme që shoqëron aktin e zgjedhjes. Kjo fotografi u botua si pjesë e rubrikës novatore të revistës, “Psikoanaliza do t’ju ndihmojë”, ku lexueset dërgonin ëndrrat e tyre për t’u interpretuar nga një psikoanalist, ndërsa Stern, me syrin e saj të mprehtë dhe imagjinatën therëse, i rikrijonte ato vizualisht, në trajtë ëndërrash të ngujuara në qeliza fotografike.
“Ëndrra të Pavendosmërisë” paraqet një skenë surrealiste të mbarsur me simbolikë të thellë: një grua, e ndalur në mes të një udhe pa dalje, e shtrënguar nga peshat e zgjedhjeve që nuk kanë më kohë dhe shtigjeve që e ftojnë në kundërshti. Ajo nuk është vetëm një figurë, ajo është përfaqësimi i mijëra grave të asaj kohe, por edhe të epokave që do të vijnë, të shqyera mes traditës dhe modernitetit, mes rolit të caktuar dhe lirisë së dëshiruar.
Me mjeshtërinë e saj unike, Stern përthith të zakonshmen dhe e shkrin në një realitet të shtrembëruar e poetik, ku e pamundura bëhet tablo dhe shqetësimi merr formë. Ajo përdor kontraste të forta, figura të dykuptimta dhe elementë të përditshmërisë që shndërrohen në simbole të ankthit dhe dëshirës – një gjuhë e heshtur që flet nëpërmjet hijes dhe dritës.
Veprat e Stern nuk ishin thjesht të bukura, por përkohshëm heretike. Ato artikuluan pa kompromis tensionet e heshtura të grave, ato ndjenja të fshehta e të pathëna që shoqëria patriarkale e gjysmës së shekullit XX nuk dinte t’i dëgjonte, e as t’i pranonte. “Ëndrra të Pavendosmërisë” është një ikonë e kësaj lëvizjeje të heshtur drejt vetëdijes, një akt i rebelimit të brendshëm të gruas që kërkon të bëhet subjekt i jetës së saj, jo më objekt i përfytyrimeve të tjetrit.
Ky portret ëndrrash nuk është vetëm një ndërthurje arti dhe psikanalize, është një akt ngulmimi estetik dhe ekzistencial, një thirrje e nëndheshme që vjen nga shpirtërat e mbytur nën detin e pavetëdijes, për t’u dëgjuar, për t’u parë, për t’u kuptuar.
