Muzika, forca krijuese më e aftë për t’i dhënë zë dhe formë përvojave tona më të papërshkrueshme

“Një tingull i ashpër u lëmuar derisa u bë një tingull më i butë, i cili u lëmua derisa u bë muzikë,” shkroi poeti Mark Strand në odën e tij për magjepsjen e muzikës. Muzika është arti më i papërshkrueshëm, dhe kjo mund të jetë ajo që e bën atë më të fuqishmin – forca krijuese më e aftë për t’i dhënë zë dhe formë përvojave tona më të papërshkrueshme dhe dëshirave më të shtresuara, për t’i përmbajtur dhe zgjeruar ato menjëherë. Është gjuha jonë supreme për ngazëllimin e të qenurit gjallë .

Nuk kam gjetur asnjë përkufizim më të mirë të muzikës sesa filozofia Susanne Langer, e cila e konceptoi atë si një laborator për të ndjerë në kohë. Koha, në të vërtetë, nuk është vetëm lënda e parë e muzikës – elementi themelor i ndërtimit të melodisë dhe ritmit – por edhe dhurata e saj supreme për dëgjuesin. Kënga është një strehë në kohë, një strehë në qenie. Muzika na takon në momente të veçanta të jetës sonë, hyn në ne dhe i zmadhon ato momente, i ankoron në rrjedhën e jetës, në mënyrë që sa herë e dëgjojmë përsëri këngën, vetja e gjallë, transportohet në momentin e jetuar, e megjithatë transformohet.

Kjo është ajo që piktori, poeti dhe shkrimtari jashtëzakonisht i mprehtë John Berger (5 nëntor 1926 – 2 janar 2017) eksploron në esenë e tij “Disa shënime mbi këngën”, kompozuar në muajt e fundit të jetës së tij dhe përfshirë në të gjitha të mrekullueshmet te koleksioni përfundimtar “Confabulations”.

Berger konsideron se si muzika, duke kapërcyer universalen dhe thellësisht personalen, ndriçon kuptimin e intimitetit:

Pjesa më e madhe e asaj që na ndodh në jetë është pa emër, sepse fjalori ynë është shumë i varfër. Shumica e tregimeve lexohen me zë të lartë, sepse tregimtari shpreson që rrëfimet e historisë mund ta shndërrojë një ngjarje pa emër në një ngjarje të njohur ose intime.

Ne priremi të lidhim intimitetin me afërsinë dhe afërsinë me një sasi të caktuar përvojash të përbashkëta. Megjithatë, në realitet e huaja totalisht, të cilët nuk do t’i thonë kurrë një fjalë të vetme njëri-tjetrit, mund të ndajnë një intimitet – një intimitet që përmban shkëmbimi i një shikimi, një tundje koke, një buzëqeshje, një ngritje supesh. Një afërsi që zgjat për minuta ose sa zgjat një këngë që dëgjohet së bashku. Një marrëveshje për jetën. Një marrëveshje pa klauzola. Një përfundim i ndarë spontanisht mes historive të patreguara të mbledhura rreth këngës.

Është truporja e ëmbël e këngës ajo që i jep muzikës fuqitë e saj të jashtëzakonshme të intimitetit. Në përputhje me vëzhgimin hulumtues të Richard Powers se “përdorimi i muzikës është për të na kujtuar se sa pak kohë kemi një trup”, Berger shkruan:

Një këngë, kur këndohet dhe luhet, fiton një trup… Kënga e pushton vazhdimisht trupin e këngëtarit dhe pas pak trupi i rrethit të dëgjuesve, të cilët, ndërsa dëgjojnë dhe bëjnë me gjeste këngën, përfshihen dhe e përjetojnë.

Një këngë, ndryshe nga trupat që përfshin në përjetim, është e pafiksuar në kohë dhe vend, disi si pezull. Një këngë rrëfen një përvojë të kaluar. Ndërsa këndohet, ajo mbush të tashmen. Historitë bëjnë të njëjtën gjë. Por këngët kanë një dimension tjetër, i cili është unike i tyre. Një këngë mbush të tashmen, ndërsa shpreson të arrijë një vesh dëgjues në ndonjë të ardhme diku. Përkulet përpara, gjithnjë e më larg. Pa këmbënguljen e kësaj shprese, këngët nuk do të ekzistonin. Këngët anojnë përpara.

[…]

Një këngë merr hua trupa fizikë ekzistues për të fituar, ndërkohë që këndohet, nga një trup i vetëm.

Muzika është mishëruar kaq shumë si një përvojë, sepse ajo përbëhet nga e njëjta substancë nga e cila jemi bërë ne vetë dhe koha. Me një vështrim se si “këngët i vënë krahët e tyre rreth kohës lineare”, Berger shton:

Titulli, ritmi, harmonia, përsëritjet e një kënge ofrojnë një strehë nga rrjedha e kohës lineare – një strehë në të cilën e ardhmja, e tashmja dhe e kaluara mund të ngushëllojnë, provokojnë, ironizojnë dhe frymëzojnë njëra-tjetrën.

[…]

Këngët janë si lumenjtë: secila ndjek rrjedhën e vet, por të gjitha vërshojnë drejt detit, prej nga erdhi gjithçka.

Përgatiti: Albert Vataj