Nga Albert Vataj
Në një kohë kur debati mbi gjuhën, identitetin dhe përfaqësimin publik ka marrë tone të mprehta dhe shpeshherë përjashtuese, ndërhyrja e Gjergj Luca në mbështetje të deputetes Marjana Koçeku nuk është thjesht një reagim emocional apo solidaritet lokal, por një akt që prek një nyje të ndjeshme të historisë kulturore shqiptare: marrëdhënien e vështirë midis gegnishtes dhe standardit.
Që nga koha e Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, gjuha shqipe standarde u kodifikua mbi një bazë që, për shumë studiues dhe krijues, la në periferi një pasuri të tërë shprehëse, fonetike dhe mendore që gegnishtja mbartte ndër shekuj. Kjo nuk ishte thjesht një zgjedhje teknike gjuhësore; ajo u përjetua si një akt politik, një disiplinim i shumëllojshmërisë në emër të unitetit. Dhe pikërisht kjo traumë e heshtur historike rikthehet sot në formën e një debati të ri, të ndezur nga zëri i një deputeteje që refuzon të heqë dorë nga idiomi i saj natyror.
Në këtë sfond, deklarata e Gjergj Lucës merr peshë të veçantë. Ai nuk flet vetëm si një individ që ndjen mungesën e gjuhës së trashëguar nga i ati, Ndrek Luca, por si një dëshmitar i një procesi asimilimi të butë, të brendshëm, ku Tirana, si qendër gravitacionale e pushtetit dhe normës, ka ushtruar një ndikim uniformizues mbi të folmen dhe shprehjen. Në rrëfimin e tij ka një ndjenjë humbjeje, por edhe një admirim të sinqertë për guximin e një zëri që rikthen atë që ai vetë nuk arriti ta ruajë.
Ai e përshkruan gegnishten e Marjana Koçekut si “muzikalitet të mrekullueshëm”, një cilësi që nuk i referohet vetëm tingullit, por një strukture të tërë mendimi që kjo e folme bart. Gegnishtja nuk është thjesht një variant dialektor; ajo është një mënyrë e të konceptuarit të botës, një sintaksë e ndjenjës dhe e përfytyrimit, e cila ka prodhuar disa nga kulmet më të larta të letërsisë shqipe, nga Gjergj Fishta te Ndre Mjeda.
Në këtë kuptim, kritika që Luca u adreson kundërshtarëve të deputetes nuk është thjesht retorike. Ai vendos një vijë ndarëse mes atyre që e njohin dhe e kuptojnë trashëgiminë letrare shqiptare dhe atyre që, sipas tij, nuk kanë hyrë kurrë në thellësinë e kësaj pasurie. Referimi te “Homeri shqiptar”, Gjergj Fishta, nuk është një hiperbolë e rastësishme, por një kujtesë se gegnishtja ka qenë një gjuhë e epikës, e mitit dhe e ndërtimit të identitetit kolektiv.
Por dimensioni më i rëndësishëm i këtij debati nuk qëndron vetëm te e shkuara. Ai lidhet me mënyrën se si gjuha përdoret sot në hapësirën publike dhe institucionale. Parlamenti, si vendi ku përfaqësohet sovraniteti i popullit, a duhet të jetë një hapësirë e standardizuar deri në nivel uniformiteti, apo një arenë ku shumëllojshmëria gjuhësore reflekton realitetin sociokulturor të vendit?
Deklarata e Marjana Koçekut, “Unë refuzoj të flas standard”, është në thelb një akt politik në kuptimin më të pastër të fjalës: një zgjedhje për të përfaqësuar jo vetëm votuesit e saj, por edhe mënyrën se si ata flasin, mendojnë dhe ndjejnë. Në këtë refuzim nuk ka vetëm sfidë ndaj normës, por edhe një përpjekje për të rikthyer dinjitetin e një gjuhe që për dekada është perceptuar si periferike në raport me standardin.
Fjala e saj, e ngarkuar me imazhe të forta, gurët e zallit, kulla e gjyshit, rrënjët familjare, e shndërron gegnishten në një metaforë të trashëgimisë, të kujtesës dhe të përkatësisë. Ajo nuk e sheh gjuhën si një instrument komunikimi që mund të ndërrohet sipas rrethanave, por si një pjesë organike të qenies, të pandashme nga identiteti personal dhe kolektiv.
Në këtë prizëm, mbështetja e Gjergj Lucës nuk është vetëm një akt solidariteti individual, por një ndërhyrje në një debat më të gjerë mbi raportin midis standardit dhe lirisë shprehëse. Ai kërkon që institucionet arsimore të rishohin qasjen e tyre, të ndërtojnë një strategji gjithëpërfshirëse që nuk e sheh gegnishten si relike apo devijim, por si një burim të gjallë pasurimi për gjuhën shqipe.
Në fund, kjo përballje nuk është mes gegnishtes dhe standardit si dy entitete armiqësore. Është një debat mbi mënyrën se si një komb e menaxhon trashëgiminë e tij gjuhësore: nëse do ta ngurtësojë në një formë të vetme, apo do ta lejojë të marrë frymë në shumë zëra. Dhe në këtë shumëzëshmëri, zëri i Marjana Koçeku, i mbështetur nga Gjergj Luca, vjen si një kujtesë se gjuha nuk është vetëm normë; ajo është jetë, kujtesë dhe identitet që nuk pranon të heshtë.
