“Çfarë do të thotë të luash rolin e Zotit?”
Mary Shelley nuk e bëri këtë pyetje rastësisht në veprën “Frankenshtajn”. Ajo e shtroi atë në një moment kur shkenca po fillonte të premtonte zotërimin mbi vetë jetën. Elektriciteti, anatomia dhe eksperimentimi po riformësonin atë që njerëzit besonin se ishte e mundur. Në atë atmosferë, Viktor Frankenshtajni nuk shfaqet si një i çmendur, por si diçka shumë më e njohur, një mendje gjeniale e nxitur nga ambicia, i bindur se zbulimi arsyeton obsesionin.
Dëshira e Viktorit nuk është e keqe. Ajo është e përqendruar, e disiplinuar dhe dehëse. Ai dëshiron të shtyjë kufijtë njerëzorë, të mbahet mend, të bëjë atë që askush tjetër nuk e ka bërë. Shelley nuk e përqesh këtë impuls. Ajo e kupton atë. Por, ajo gjithashtu refuzon ta romantizojë. Tragjedia e Viktorit fillon kur ambicia ia kalon përgjegjësisë.
Në momentin që Viktori ia del mbanë, qëllimi i tij shembet. Ai ka arritur krijimin, por jo kuptimin. Ai ka sjellë jetë në botë pa marrë parasysh se çfarë do të kërkojë ajo jetë, udhëheqje, formim moral, përkatësi. Kur përballet me realitetin e suksesit të tij, Viktori nuk ngrihet për ta përballuar atë. Ai zmbrapset. Ai braktis atë që krijoi.
Këtu “Frankenshtajni” zhvendoset nga një histori mbi triumfin shkencor në një histori mbi dështimin etik. Shelley është më pak e interesuar nëse Viktori duhej ta kërkonte dijen, sesa në atë që ai detyrohej të bënte pasi e arriti atë. Krijimi, sugjeron ajo, nuk është fundi i përgjegjësisë, është fillimi i saj.
Krijesa, e lënë fillikat, bëhet kostoja e neglizhencës së Viktorit. Ai është inteligjent, emocionalisht i mprehtë dhe dhimbshëm i vetëdijshëm për izolimin e tij. Ai mëson rreth njerëzimit pa u mirëpritur kurrë në të. Vuajtja e tij nuk është rezultat i një dizajni me tmetë, por i një mungese morale. Shelley nxjerr një përfundim të heshtur por shkatërrues, inteligjenca pa përkujdesje pjell pakënaqësi, jo urtësi.
Leximi i romanit përmes kësaj thjerrëze riformulon pyetjen e njohur mbi ligësinë. Në vend që të pyesim se kush është i mirë apo i keq, Shelley na fton të pyesim se kush dështoi në përmbushjen e përgjegjësisë. Ambicia e Viktorit e izolon atë jo vetëm nga të tjerët, por edhe nga vetvetja. Ai fillon të përndiqet nga pasojat e një vendimi të cilin refuzon ta marrë plotësisht përsipër.
Paralajmërimi i Shelley-t ndihet çuditërisht modern. Ne jetojmë në një botë ku inovacioni shpesh garon përpara reflektimit etik. Ku progresi festohet, por llogaridhënia shtyhet për më vonë. “Frankenshtajni” na kujton se ambicia, nëse lihet e pakontrolluar, mund të boshatisë vetë njerëzimin që ajo pretendon se po lartëson.
Ky interpretim nuk e mohon tmerrin e romanit, përkundrazi, e thellon atë. Terrori nuk qëndron në aktin e krijimit, por në lehtësinë me të cilën braktiset përgjegjësia sapo arrihet suksesi. Shelley na kërkon të shqyrtojmë nëse rreziku i vërtetë i të luajturit si Zot nuk është vetë fuqia, por refuzimi për t’u kujdesur për atë që kjo fuqi krijon.
Ka shumë mënyra për ta lexuar “Frankenshtajnin”. Por, qasja ndaj tij si një meditim mbi ambicien dhe neglizhencën hap një të vërtetë më të qetë dhe më shqetësuese, se madhështia e ndjekur pa përgjegjësi nuk çon drejt progresit, ajo lë pas rrënoja.
Dhe mbase kjo është pyetja më jetëgjatë e Shelley-t, jo nëse njerëzit duhet të arrijnë përtej kufijve të tyre, por nëse janë të gatshëm të qëndrojnë dhe të përballen me pasojat kur ta bëjnë këtë.
Kur Mary Shelley i vendosi romanit të saj nëntitullin “Prometeu Modern”, ajo nuk po bënte thjesht një referencë letrare, por po vendoste një paralajmërim filozofik. Figura e Prometeut, titani që vodhi zjarrin nga perënditë për t’ua dhënë njerëzve, shërben si reflektim ku pasqyrohet Viktor Frankenshtajni. Megjithatë, ndërsa Prometeu i mitologjisë vuan për aktin e tij të bamirësisë, Viktori vuan për dështimin e tij moral.
Në mitologji, zjarri përfaqëson teknologjinë, qytetërimin dhe dijen që tejkalon kufijtë e vdekshmërisë. Prometeu rebelohet kundër Zeusit për të mirën e njerëzimit. Ngjashëm, Viktor Frankenshtajni përdor “zjarrin” e shkencës moderne, elektricitetin dhe anatominë, për të thyer kufirin midis jetës dhe vdekjes. Të dy personazhet mishërojnë dëshirën njerëzore për të dominuar natyrën dhe për të sfiduar rendin hyjnor.
Dallimi rrënjësor qëndron te marrëdhënia me krijesën. Prometeu pranon ndëshkimin e përjetshëm (të lidhur në shkëmb ku një shqiponjë i ha mëlçinë çdo ditë) sepse ai nuk e braktis njerëzimin; ai mbetet mbrojtësi i tyre. Viktori, nga ana tjetër, është një “Promete i dështuar”. Në momentin që “shkëndija e jetës” ndizet në sytë e krijesës së tij, ai nuk ndjen triumf, por tmerr. Ai ikën.
Ndërsa Prometeu i mitit sakrifikon veten për krijesat e tij, Viktori sakrifikon krijesën e tij për të ruajtur qetësinë e vet mendore. Ky është momenti ku Shelley e tejkalon mitin, tmerri i vërtetë nuk është vjedhja e zjarrit, por refuzimi për të mbajtur flakën ndezur.
Përplasja midis këtyre dy figurave nxjerr në pah një të vërtetë të hidhur. Ambicia e Prometeut ishte shoqërore, ajo synonte progresin e një specieje. Ambicia e Viktorit është thellësisht egoiste dhe e izoluar; ai kërkon lavdinë personale dhe pushtetin mbi vdekjen, pa menduar se si kjo do të ndikojë mbi qenien që po krijon.
Krijesa e Frankenshtajnit, në shumë aspekte, është njerëzimi i lënë pa zjarrin e dashurisë dhe edukimit. Ai bëhet një “përbindësh” jo sepse lindi i tillë, por sepse krijuesi i tij, ndryshe nga Prometeu, nuk pati guximin të qëndronte pranë veprës së vet.
Në fund, Viktori dhe Prometeu bashkohen në vuajtje, por vuajtja e Viktorit është sterile. Ai mbetet i mbërthyer në një “shkëmb” të krijuar nga vetë ai, një izolim i akullt ku ndiqet nga pasojat e neglizhencës së tij. Përmes këtij krahasimi, Shelley na kujton se të luash rolin e Zotit kërkon një dashuri hyjnore dhe një qëndrueshmëri titanike. Pa këto, njeriu që kërkon të bëhet Promete, përfundon duke qenë vetëm një arkitekt i rrënimit të vet.
Përgatiti: Albert Vataj
