Nga Albert Vataj
Në historinë e letërsisë botërore, emrat e mëdhenj shpesh ndriçojnë aq fort sa hijet që i rrethojnë mbeten të padukshme. Në rastin e Leo Tolstoit, një prej gjigantëve të mendimit dhe artit letrar rus, ajo hije kishte dritën e vet: quhej Sofia Andreyevna Tolstaya. Për gati pesë dekada, ajo nuk ishte thjesht bashkëshorte, por një sistem i tërë mbështetjeje, një kombinim i rralle i kujtesës, përpjekjes, disiplinës dhe dashurisë që e bëri të mundur ekzistencën e një gjeniu.
Tolstoi ishte një krijues i stuhishëm, shpesh i kapluar nga idetë e tij, që derdhej në letër me intensitet të papërmbajtshëm, por edhe me një rrëmujë të pafund. Dorëshkrimet e tij ishin një labirint i padeshifrueshëm për këdo tjetër. Pikërisht aty hynte Sofia, si kopjuesja e tij e përjetshme, redaktorja e parë dhe ruajtësja e trashëgimisë së tij letrare.
Thuhet se ajo e kopjoi “Lufta dhe Paqja” me dorë të paktën shtatë herë. Një vepër 1,200-faqëshe, që e shkroi natën, në qetësinë e zhurmshme të shpirtit të saj, pasi kishte përfunduar gjithë detyrat e ditës: kujdesin për fëmijët, menaxhimin e shtëpisë, mikpritjen e mysafirëve dhe drejtimin e pasurisë familjare. Ajo u bë ura midis kaosit krijues dhe rendit të veprës, ndërmjet shpërthimit të idesë dhe qartësisë së formës.
Në një farë mënyre, ajo ishte editorja e parë e një gjenie, një rol që historia e kulturës shpesh ia ka mohuar grave të epokës patriarkale. Pa dorën e saj të kujdesshme, shumë nga veprat që sot njohim si monumente të letërsisë universale do të kishin mbetur në faqe të shpërndara, të palexueshme, ose të pambaruar.
Por kontributi i Sofias nuk ndalet në dhomën e punës. Ajo ishte edhe menaxherja e jetës financiare dhe ekonomike të familjes Tolstoi. Negocionte me botuesit, mbronte të drejtat e autorit, siguronte të ardhurat dhe stabilitetin që i mundësonin burrit të saj lirinë e krijimit. Në një kohë kur gratë rrallë përfshiheshin në çështje të tilla, ajo vepronte si një ekonomiste, si një juriste, si një administratore, gjithmonë me mendimin e kthjellët se pasuria e Tolstoit ishte edhe siguria e fëmijëve të tyre.
E ndërkohë, ajo lindi trembëdhjetë fëmijë dhe rriti tetë që mbijetuan. Ishte një nënë e përkushtuar dhe një menaxhere e një shtëpie të madhe, një botë e vogël ku çdo detaj duhej të funksiononte në harmoni, për të ruajtur ekuilibrin që kërkonte një burrë me shpirt të trazuar e idealist.
Por çdo dritë e madhe ka një hije të thellë. Në vitet e fundit të jetës së Tolstoit, martesa e tyre u thye nën peshën e ndryshimeve të tij shpirtërore. Shkrimtari, i kapluar nga idealet e vetësakrifikimit dhe mohimit të pasurisë, nisi të predikonte kundër pronës private, luksit, e deri kundër dashurisë trupore. Sofia, që për dekada kishte mbrojtur veprën, pasurinë dhe fëmijët, papritur u gjend e shpallur “penguesja e shenjtërisë së tij”.
Në sytë e ndjekësve të Tolstoit, ajo u bë “materialistja”, gruaja që nuk kuptonte shpirtin e lartë të profetit të ri të moralit. Ishte një gjykim i padrejtë dhe mizor, që i mohoi një gruaje mendjemprehtë dhe të ndjeshme gjithë meritat e saj.
Në vitin 1910, kur Tolstoi në moshën 82-vjeçare iku fshehurazi nga shtëpia dhe vdiq në një stacion të ftohtë treni, ajo u ndalua fillimisht të afrohej pranë trupit të tij. Ky moment tragjik u bë simbol i ndarjes së plotë, jo vetëm midis burrit dhe gruas, por midis historisë së shkruar dhe asaj të heshtur.
Por koha, me të drejtën e saj korrigjuese, po e rishkruan këtë histori. Ditaret e Sofias, të mbushura me analiza, reflektime dhe emocione, zbulojnë një inteligjencë të rrallë, një ndjeshmëri të thellë dhe një vetëdije të qartë për rolin e saj. Ajo nuk kërkonte lavdi, por kuptim. Ajo e dinte se nuk ishte autorja e romaneve, por ishte arkitektja e strukturës që i bëri ato të mundshme.
Në një prej shënimeve të saj, ajo shkruan: “Ai është një njeri i madh. Por a ka menduar ndonjëherë sa kushton madhështia e tij?”
Kjo pyetje, e thjeshtë dhe therëse, është thelbi i gjithë historisë së tyre. Pas çdo Tolstoi ekziston një Sofia, një qenie që mbart peshën e përditshme të përjetësisë së tjetrit.
Në thelb, marrëdhënia e tyre është historia e përplasjeve midis idealizmit dhe realitetit, kaosit krijues dhe rendit praktik, frymëzimit dhe përkushtimit. Nëse Tolstoi ishte gjeniu krijues që e pa botën përmes shpirtit, Sofia ishte gjeniu organizues që ia mbajti atë shpirt gjallë në tokë.
Sot, kur historia e grave të harruara po rizbulohet, figura e saj ngrihet si një monument i heshtur i atyre që nuk shkruajnë libra, por e bëjnë të mundur që librat të ekzistojnë.
Në këtë kuptim, Tolstoi shkroi me mendjen e tij, por jetoi falë duarve të Sofias, dhe ndoshta, pa të, “Lufta dhe Paqja” do të kishte mbetur vetëm luftë.
