Historia e qytetërimeve njerëzore është e mbushur me ngjarje që shënojnë kufirin mes reales dhe së mbinatyrshmes. Në mesin e tyre, shpërthimi i vitit 1518 në Strasburg, i njohur si “Murtaja e Vallëzimit”, mbetet një prej shembujve më të pazakontë dhe më të errët të historisë kulturore të Europës. Nuk bëhej fjalë për një festë, as për një ritual të gëzueshëm; ishte një vallëzim i detyruar, i pakontrolluar, shpesh i vdekjeprurës. Një akt i çuditshëm që nisi nga një grua dhe u shndërrua në një epidemi kolektive, duke vënë në provë dijen, besimin dhe imagjinatën e një shoqërie të tërë.
Shpërthimi i çuditshëm nisi në korrik të vitit 1518, në zemër të Strasburgut. Aty ku rrugicat me kalldrëm, shtëpitë gjysmë-dru dhe hijet e katedrales mbartnin aromën e shekullit të XVI, një grua e quajtur Frau Troffea dhe vajza e saj Frauline Emma Götz nisën të vallëzojnë pa pushim, si të pushtuara nga një fuqi e padukshme. Sipas shkrimit të Ned Pennant-Rea, “më 14 korrik, Frau Troffea filloi të kërcejë në një rrugicë të ngushtë, përballë shtëpisë së saj. Nuk kishte muzikë, nuk kishte festë; ajo thjesht ‘filloi të kërcejë’… dhe ata që e panë, të habitur dhe të frikësuar, nisën ta imitonin. Brenda pak ditësh mbi tridhjetë trupa u lëvizën në të njëjtin ritëm të çmendur, një valë kolektive që vetëm vdekja mund ta ndalte.”
Troffea vetë nuk ndali për shtatë ditë të plota. Një pasion i verbër, që nuk gjeti shpjegim, e mbante në lëvizje. Dhe turma u rrit: fillimisht dhjetëra, më pas qindra. Në gusht, 400 burra e gra ishin bërë viktima të kësaj “murtaje të vallëzimit”.
Pasojat ishin të frikshme: valltarë që shembeshin në tokë të rraskapitur, që mbyteshin nga etja e pashuar, që vdisnin nga goditje në zemër ose hemorragji cerebrale. Dëshmitarët flasin për trupa të përdridhur nga konvulsionet, për fytyra pa shprehje, sy bosh e të ngrirë, për gjymtyrë që lëkundeshin si tërbuar, për këmbë të fryra që nxirrnin gjak e mbushnin këpucët. Qyteti dëgjonte britmat e tyre për ndihmë, por askush nuk dinte çfarë ndodhte. Në kulmin e shpërthimit, raportohet se 15 vetë vdisnin në ditë.
Dokumentet e kohës, shënime mjekësore, predikime, kronika dhe aktet e këshillit të qytetit, e vërtetojnë fenomenin, por asnjë nuk jep shpjegim për shkakun. A ishte një ndëshkim hyjnor, një pushtim demonësh, apo një histeri kolektive e nxitur nga frika? Disa dijetarë modernë e quajnë shembull klasik të efektit nocebo, një gjendje ku pritshmëria e së keqes prodhon vetë sëmundjen.
Këshilli i qytetit, në përpjekje të dëshpëruara, ia dorëzoi çështjen mjekëve. Por recetat e tyre ishin paradoksale: valltarët duhej të vazhdonin të vallëzonin derisa të shfryhej energjia e errët që i shtynte. Salla e zejtarëve u shndërrua në një teatër tragjik: muzikantë, tamburina e flauta që shoqëronin valltarët; burra të fuqishëm që i mbanin në këmbë. Por kjo “kurë” vetëm e thelloi tragjedinë. Vallëzimi u ndalua me dekret, dhe qyteti nisi të besonte gjithnjë e më fort se murtaja kishte karakter fetar: një mallkim i Shën Vitusit, shenjtorit që, sipas besimit popullor, i detyronte mëkatarët të kërcejnë deri në rraskapitje.
Më pas, autoritetet shpallën një ritual të shëlbimit. Valltarët u dërguan në faltoren e shenjtit; u veshën me këpucë të kuqe të spërkatura me ujë të bekuar, me kryqe të vizatuar në shollë dhe në majë. Në duar u dhanë kryqe të vegjël, u mbulua ambienti me temjan dhe u lexuan lutje latine. Thuhet se, të falur nga Vitusi, valltarët më në fund gjetën prehje. Në shtator, epidemia u shua, por plagët që la pas, në kujtesë e në legjendë, mbetën të pashlyeshme.
Ky nuk ishte një rast i vetëm. Në Mesjetë, shpërthime të ngjashme shënohen në Cölbigk të Saksonisë (shek. XI), ku besohej se vallëzimi ishte gjykim hyjnor. Në Apulia të Italisë (shek. XV), një grua e pickuar nga një tarantulë u pushtua nga spazma vallëzuese, një fenomen që i dha jetë tarantellës, vallja terapeutike që muzikantët luanin për ta çliruar viktimën nga helmi. Dijetari Athanasius Kircher madje e konsideronte këtë kurë si të ligjshme dhe të domosdoshme.
Shpjegimet e kohës, mes demonëve dhe gjakut të mbinxehur, përplasen me pyetjet moderne mbi psikologjinë kolektive, ankthin, shpresën dhe frikën e një shoqërie që i jepte kuptim fatkeqësive përmes mitit. Murtaja e vallëzimit të Strasburgut mbetet një nga shembujt më tronditës të asaj zone gri ku kufijtë mes sëmundjes, besimit dhe shndërrimit social treten njëri në tjetrin, një vallëzim i çmendur mes jetës dhe vdekjes, mes hyjnores dhe profanit.
Pesë shekuj më vonë, Strasburgu i vitit 1518 mbetet një kujtesë e fortë e asaj zone gri ku shkenca dhe besimi, histeria dhe spiritualiteti, mjekësia dhe miti ndërthuren në një dramë të vetme njerëzore. Murtaja e Vallëzimit është një shembull i gjallë se si historia nuk është gjithmonë e shpjegueshme, por gjithnjë e pasur me mësime mbi natyrën e brishtë dhe të mistershme të njeriut.
Përgatiti: Albert Vataj
