Nga Albert Vataj
Kjo letër e Amedeo Modiglianit dërguar mikut të tij të ngushtë Oscar Ghiglia është një nga dëshmitë më të fuqishme e më intime të filozofisë së tij estetike dhe jetësore. Ajo nuk është thjesht një letërkëmbim miqësor, por një lloj manifesti shpirtëror i një artisti që po piqej në mes të mjerimit fizik dhe lartësimit krijues (viti i saktë i letrës është 1903, gjatë qëndrimit të tij në Venecia, përpara se të shpërngulej në Paris).
Në vitin 1903, përpara se të zbriste në Parisin e rretheve avangarde dhe të shndërrohej në “artistin e mallkuar” të Monparnasit, një Amedeo Modigliani fare i ri, vetëm 19 vjeç, po thithte dritën melankolike të Venecias. Mes varfërisë që tashmë kishte nisur t’i trokiste në derë dhe shëndetit të tij të ligsht, Modigliani nuk kërkonte mëshirë, por dritë. Në një çast vetmie, ai i drejtohet mikut dhe kolegut të tij piktor, Oscar Ghiglia, me një letër që sot tingëllon si një testament i shenjtë i artit.
Në ato rreshta, djaloshi nga Livorno nuk flet për teknika peneli, por për anatominë e shpirtit krijues:
“Detyra jote absolute është të mos konsumohesh kurrë në altarin e sakrificave të rëndomta. Sfida jote e vërtetë, ajo më madhështorja, është të mbash gjallë dhe të shpëtosh ëndrrën tënde.
Bukuria mbart mbi vete edhe detyra të dhimbshme, por janë pikërisht ato që ngjallin përpjekjet më të vyera dhe më të bukura të shpirtit tonë. Çdo pengesë që kapërcejmë nuk është thjesht një pengesë më pak, por një gur themeli që shënon rritjen e vullnetit tonë. Ajo sjell atë ripërtëritje të nevojshme, të pandalshme e progresive të aspiratave tona më të larta.
Ruaje si një kult të shenjtë, e them këtë për ty, po aq sa edhe për veten time, gjithçka që ka fuqinë të lartësojë dhe të zgjojë inteligjencën tënde. Përpiqu t’i provokosh, t’i ushqesh dhe t’i mbash gjallë këto stimuj pjellorë, sepse vetëm ata kanë pushtetin ta shtyjnë mendjen drejt kulmit të fuqisë së saj krijuese.“
Pse kjo letër është kaq e rëndësishme?
Modigliani këtu shfaqet si një pasues i vërtetë i dekadentizmit dhe estetizmit europian, i ndikuar nga Niçe dhe D’Annunzio. Për të, bukuria nuk është thjesht dekorative; ajo është një rrugëtim mistik që kërkon vuajtje.
Kur thotë “sfida jote është të shpëtosh ëndrrën tënde”, Modigliani pothuajse parashikon tragjedinë e jetës së tij në Paris. Ai refuzoi të bënte kompromise tregtare me artin e tij, duke zgjedhur urinë dhe skamjen, vetëm që të mos “konsumohej në sakrificë” ndaj rregullave të shoqërisë.
Oscar Ghiglia ishte një piktor me talent të madh, por me një natyrë shumë më racionale dhe të tërhequr. Përmes këtyre fjalëve, Modigliani po përpiqej të tundte nga plogështia mikun e tij, duke e ftuar në një “revolucion të inteligjencës”.
Marrëdhënia mes Amedeo Modiglianit dhe Oscar Ghiglias është një nga historitë më prekëse, por edhe më komplekse të miqësisë artistike të asaj periudhe. Kjo letër e vitit 1903 nuk ishte e vetmja. Letërkëmbimi mes tyre vijoi dhe dëshmon një tranzicion të dhimbshëm nga një miqësi pothuajse simbiotike dhe idealiste, drejt një ftohjeje e ndarjeje të pashmangshme jetësore.
Modigliani dhe Ghiglia u njohën në Livorno, por u lidhën ngushtë në Firence rreth vitit 1901, kur studionin në Scuola libera di Nudo. Ghiglia ishte tetë vjet më i madh, më i pjekur artistikisht dhe për Modiglianin e ri ai ishte një udhërrëfyes, një “vëlla më i madh”.
Në këtë periudhë, letrat e Modiglianit (si ajo që lexove më lart) janë plot pasion, zjarre rinore dhe projekte të përbashkëta. Ata ndanin të njëjtat ide mbi artin si një formë absolute e ekzistencës. Modigliani i shkruante: “Unë jam një qenie tjetër që kur të njoha ty…”, duke treguar një varësi të fortë shpirtërore ndaj mendimit të Ghiglias.
Ia beku krisja e parë. Letra e vitit 1905 dhe xhelozia artistike.
Rreth vitit 1904–1905, Oscar Ghiglia filloi të korrte sukseset e para në Itali. Ai u martua, krijoi familje dhe arti i tij po bëhej më i qëndrueshëm, më tradicional. Nga ana tjetër, Modigliani po lëngonte nga shëndeti dhe po bëhej gjithnjë e më rebel.
Në vitin 1905, përpara se të nisej për në Paris, Modigliani i shkruan një letër tjetër Ghiglias, ku toni ndryshon kryekput. Ndjehet një lloj hidhërimi dhe xhelozie artistike. Modigliani e akuzon mikut e tij se po bëhej “borgjez”, se po e tradhtonte atë idealin e pastër të artit që kishin projektuar së bashku: “Ti ke ndryshuar, Oscar. Ke gjetur një rrugë të shtruar, ndërsa unë po nisem drejt të panjohurës.”, i shkroi ai.
Kur Modigliani mbërriti në Paris në vitin 1906, letërkëmbimi me Ghiglian filloi të rrallohej dramatikisht derisa u ndërpre pothuajse plotësisht. Parisi e gjeti Amedeon në një tjetër dimension, atë të avangardës së egër, të alkoolit, drogës dhe varfërisë ekstreme. Ai u shndërrua në “Modì” (artisti i mallkuar), një stil jete që Ghiglia, nga Firenca e tij e qetë dhe familjare, nuk e kuptonte dhe nuk e aprovonte.
Rrugët e tyre u ndanë përfundimisht jo nga urrejtja, por nga papajtueshmëria e fateve.
Oscar Ghiglia zgjodhi rrugën e një piktori solid, të vlerësuar në Itali, por që mbajti një jetë të rregullt dhe të tërhequr.
Amedeo Modigliani zgjodhi rrugën e vetëshkatërrimit gjenial në Paris, duke u bërë legjendë botërore, por duke paguar çmimin me jetën e tij në moshën 35-vjeçare.
Pas vdekjes tragjike të Modiglianit në vitin 1920, Oscar Ghiglia u mbyll edhe më shumë në vete. Ndonëse nuk flisnin prej vitesh, thuhet se lajmi i vdekjes së Amedeos e dëshpëroi thellësisht. Ai i ruajti ato letra të rinisë si thesarin më të çmuar të jetës së tij. Më vonë, Ghiglia do të shprehej me keqardhje se mbase kishte qenë shumë i rreptë me “Dedon” (siç e thërriste Modiglianit në fëmijëri) dhe se Parisi i kishte rrëmbyer mikun e vetëm që e kishte kuptuar me të vërtetë.
Sot, ato pak letra që kanë mbetur nga ky leterkëmbim, të botuara më vonë nga kritikët e artit, janë dritarja e vetme për të kuptuar se si lindi gjenia e Modiglianit, përpara se Parisi ta gëlltiste përgjithmonë dhe historia e artit t’i rezervonte një vend në Panteon.
Albert Vataj
