Nga Albert Vataj
Kjo fotografi ruan të pashpërbëshme kujtesën e hidhur të së shkuarës. Radhët e bukës nuk ishin thjesht një krizë ekonomike apo dështim logjistik i sistemit, ato ishin një përpjekje e qëllimshme për të thyer shtyllën kurrizore të dinjitetit njerëzor, për të nënshtruar humanitetin përmes luftës së mbijetesës.
Ata që e kanë provuar, do ta kenë gjithmonë një kujtim të hidhur, një vulë të errët në memorie, ditët e përditshme të betejave epike për racionin e bukës. Ky nuk ishte thjesht një problem i mungesës së ushqimit, por një lloj mallkimi ekzistencial që na përndoqi në diktaturë, në kohën e bukës me racion, dhe që u zgjat si një hije e shëmtuar edhe në tranzicion, në një pamjaftueshmëri kronike për të ngopur urinë tonë.
Sot, kjo e vërtetë e dhimbshme i përket të shkuarës. Ajo struket në dëshmi fotosh bardhezi, të zbehta, dhe në një kujtesë që sa vjen e vagullohet, por pa mundur t’i përkasë harrimit.
Duke u rikthyer në ndërmendje, ky imazh rreket të na tregojë diçka shumë më të thellë se varfëria. Kjo na kujton se e patëm të vështirë jo vetëm ta fitonim bukën, por edhe ta blinim atë, duke paguar për të me çmimin më të lartë, me dinjitetin tonë.
Radha e bukës në Shqipërinë e asaj kohe ishte instrumenti perfekt i nënshtrimit total, i sundimit përmes poshtërimit. Kur një regjim arrin të kontrollojë nevojën më parësore, më biologjike të njeriut, kafshatën, ai ka marrë në dorë çelësat e shpirtit të tij. Njeriu i reduktuar te instinkti i mbijetesës zhvishet nga mendimi kritik, nga aspiratat e larta dhe nga arti, dhe vishet me vargonjtë e privimeve. Në ato radha të gjata, ku trupat ngjesheshin pas njëri-tjetrit nën të ftohtët apo vapën mbytëse, nuk pritej thjesht një kilogram brumë i pjekur, aty konsumohej, orë pas ore, liria e individit.
Në ato grumbullime të dhunshme ankthi, ku sytë e njerëzve skanonin me tmerr fundin e dritares së furrës se mos buka mbaronte, ndodhte ajo që filozofët e ekzistencializmit e quajnë tjetërsim. Tjetri nuk ishte më një mik, një fqinj apo një bashkëvuajtës; tjetri ishte një rival, një rrezik që mund të të rrëmbente racionin tënd, kafshatën e fëmijëve të tu. Përmes radhës, diktatura arriti të mbillte dasinë më të frikshme, luftën e të gjithëve kundër të gjithëve për mbijetesë.
Për ironi, ashtu si te “Inkuizitori i Madh” i Dostoevskit, sistemi e ktheu bukën në një mjet shantazhi: “Na bëni skllevër, por na jepni të hamë.”
Por tragjedia jonë ishte edhe më e madhe, sepse regjimi na zhvati dhunshëm lirinë, por edhe e pamundësoi bukën, duke përjashtuar gjithëçfarë na përkiste.
Pamja e asaj gruaje apo e atij djaloshi në foto, që fshin lotët apo fsheh fytyrën pas një qeseje të fituar mundimshëm, është portreti i një shpirti të fyer. Bukë në kuptimin biblik dhe shpirtëror do të thotë jetë, bekim dhe bashkësi. Kur ajo kthehet në mjet terrori psikologjik, ajo humb shenjtërinë dhe kthehet në mallkim.
Tashmë, kur i shohim këto imazhe nga distanca e viteve, ndiejmë një përzierje rëndimi dhe lehtësimi. Libri i asaj historie u mbyll, por plagët e asaj urie metafizike, urisë për t’u trajtuar si qenie njerëzore, lanë gjurmë që shoqëria jonë ende i vuan në formën e një ankthi kolektiv ndaj të nesërmes dhe sfida e rivalitetit.
Qoftë për atëherë! Dhe dritë pastë kujtesa që na ndihmon të mos harrojmë se sa kushton kur dorëzohet liria përballë tiranisë së stomakut.
