Nga Albert Vataj
Kjo ese e famshme e Bertrand Russell-it mbetet një nga udhërrëfyesit më elegantë për moshimin, kapërcimin e shumëvitshëm në një prag ku numërimi i hapave na shpie te mbarimi i frymshëm.
“Nëse mund të dashurohesh sërish e sërish,” shkruante Henry Miller ndërsa meditonte mbi masën e një jete të jetuar mirë në prag të të tetëdhjetave, “nëse mund të falësh dhe të harrosh, nëse mund të ruash veten nga hidhërimi, vrazhdësia, cinizmi… ke fituar gjysmën e betejës.”
Shtatë vjet më parë, filozofi i madh britanik, matematikani dhe laureati i Nobelit, Bertrand Russell, shqyrtoi të njëjtën pyetje në një ese të mrekullueshme titulluar “Si të Plakemi”. Russell vendos në zemër të një jete të përmbushur shkrirjen e egos personale në diçka më të madhe. Duke përdorur metaforën e lumit, ai shkruan: “Bëjini interesat tuaja gradualisht më të gjera dhe më jopersonale, derisa pak nga pak muret e egos të tërhiqen dhe jeta juaj të bashkohet gjithnjë e më shumë me jetën universale. Ekzistenca njerëzore individuale duhet të jetë si një lumë, i vogël në fillim, i kufizuar, i ngushtë brenda brigjeve të tij dhe duke rrjedhur me rrëmbim e tërsëllimë pas shkëmbinjve dhe ujëvarave. Gradualisht lumi rritet, brigjet largohen, ujërat rrjedhin më qetë dhe në fund, pa asnjë shkëputje të dukshme, ato bashkohen me detin dhe humbasin pa dhimbje qenien e tyre individuale.”
Njeriu që në pleqëri e sheh jetën e tij në këtë mënyrë, nuk do të vuajë nga frika e vdekjes, pasi gjërat për të cilat ai kujdeset do të vazhdojnë, edhe pasi ai ka pranuar të ndalojë, për të mos vijuar për më tej.
Russell propozon një kalim nga subjektivja te objektivja. Plakja e dështuar vjen nga ngurtësimi, kur njeriu mbetet i burgosur në kujtimet e veta ose në frikën për shëndetin e tij.
Mendimi i Russellit për humbjen e individuales në “detin” e jetës universale ka rrënjë të thella në filozofinë stoike. Marcus Aurelius te “Meditimet” shkruante se “Ti ekziston si një pjesë. Do të zhdukesh në atë që të ka prodhuar.” Ashtu si Russell, stoikët besonin se frika nga vdekja vjen nga keqkuptimi i natyrës sonë. Ne nuk jemi të ndarë nga universi, jemi thjesht një valë që kthehet në oqean.
Për dallim nga qetësia e Russellit, Simone de Beauvoir në veprën e saj “Pleqëria” ishte më kritike ndaj shoqërisë. Ajo argumentonte se pleqëria shpesh është një “sekret i turpshëm” që shoqëria e fsheh. Megjithatë, ajo pajtohej me Russellin në një pikë, vetëm pasioni për kauza të jashtme (politika, arti, të tjerët) e shpëton të moshuarin nga “rënia në boshllëk”.
Më tej, laureati i Nobelit, André Gide, ofron një këndvështrim më optimist që plotëson Russellin. Ai sugjeronte se lumturia mund të rritet me moshën sepse “ne çlirohemi nga tirania e ambicies dhe epshit”. Për Giden, plakja është një proces zhveshjeje, sa më pak gjëra materiale dhe egoiste na duhen, aq më të lehtë e kemi të gjejmë bukuri te thjeshtësia, më të mundur bëhen hapat që hedhim drejt gjithmonshmërisë që gjithnjë është duke pritur ardhësit e këtij kapërcyelli.
Nëse Russell fokusohet te intelekti dhe egoja, Le Guin fokusohet te estetika e plakjes. Ajo shkruante se ka një bukuri që nuk ka të bëjë me “të qenit i ri”, por me “të qenit i vërtetë”. Një fytyrë e plakur, sipas saj, tregon një histori të tërë, ashtu si një pemë e vjetër ka më shumë karakter se një fidan i ri, dhe vërtetë, ajo që i dallon këto dy përkatësi janë vetë kuptimi i dimensionit kohë që përcakton atë që ne jemi në raport me rrugëtimin.
Russell thotë se “Nëse me rënien e vitalitetit shtohet lodhja, mendimi i prehjes nuk do të jetë i padëshiruar.” Ky është një pranim i ciklit biologjik pa revoltë.
Ai dëshironte të vdiste “duke punuar”, i bindur se të tjerët do të çonin përpara projektet e tij. Kjo është pavdekësia sekulare, jo te shpirti individual, por te kontributi njerëzor.
Ashtu si Henry Miller, Russell beson se “hidhërimi” është vdekja e parë e njeriut. Të mbetesh kurioz do të thotë të mbetesh gjallë.
Në fund të fundit, sekreti i Russell-it për t’u plakur bukur është paradoksal. Mënyra më e mirë për të pasur një jetë të përmbushur është të harrosh veten dhe të humbasësh në mrekullinë e botës që të rrethon.
