Virginia Woolf, në esenë e saj “Pikëpamja Ruse”, formulon një nga përkufizimet më të thella dhe më poetike për universin krijues të Fjodor Dostojevskit, kur shkruan se: “Romanet e Dostojevskit janë vorbulla që ziejnë, stuhi rëre që rrotullohen, rrëke uji që fishkëllojnë, ziejnë dhe na thithin. Ato janë të përbëra thjesht dhe tërësisht nga lënda e shpirtit.”
Në këto pak rreshta, Woolf arrin të përmbledhë atë që shumë studiues kanë kërkuar ta shpjegojnë në vëllime të tëra. Ajo nuk e përshkruan Dostojevskin si një ndërtues të zakonshëm rrëfimesh, por si një krijues që e zhvendos letërsinë nga bota e ngjarjeve në botën e trazimeve të brendshme. Romanet e tij nuk ecin sipas një rendi të qetë narrativ; ato shpërthejnë, përplasen dhe rrjedhin si forca të papërmbajtshme të natyrës, duke e zhytur lexuesin në një përvojë që nuk lejon as distancë, as qetësi.
Metaforat që përdor Woolf, vorbullat, stuhitë dhe rrëketë, nuk janë zbukurime stilistike, por çelësa interpretimi. Personazhet e Dostojevskit jetojnë në kufijtë ekstremë të ndërgjegjes njerëzore. Ata nuk janë figura të qeta që i binden logjikës së zakonshme; janë qenie të copëtuara mes besimit dhe mohimit, mëkatit dhe shëlbimit, arsyes dhe marrëzisë, lirisë dhe fatit. Çdo dialog është një përplasje filozofike, çdo monolog një gjyq i ndërgjegjes, çdo heshtje një humnerë ku dëgjohet jehona e shpirtit.
Kur Woolf thotë se romanet e tij janë “të përbëra thjesht dhe tërësisht nga lënda e shpirtit”, ajo prek thelbin e artit të Dostojevskit. Për të, njeriu nuk përcaktohet nga pamja, statusi shoqëror apo veprimet e jashtme, por nga betejat e padukshme që zhvillohen në zemrën dhe mendjen e tij. Pikërisht aty lind drama e vërtetë. Ngjarjet janë vetëm sipërfaqja; oqeani i vërtetë është ndërgjegjja.
Ndryshe nga romancierët që ndërtojnë botë të jashtme të përpikta, Dostojevski ndërton labirinte të brendshme. Ai nuk e fton lexuesin të admirojë mjeshtërinë e rrëfimit, por ta jetojë atë si një përvojë ekzistenciale. Lexuesi nuk mbetet spektator; ai bëhet bashkëvuajtës, bashkëfajtor dhe bashkudhëtar i personazheve, duke kaluar nëpër të njëjtat dilema morale dhe metafizike.
Prandaj leximi i Dostojevskit nuk është kurrë një argëtim i lehtë. Është një përballje me vetveten. Çdo faqe të detyron të pyesësh se ku fillon e mira, ku mbaron e keqja, çfarë është liria, çfarë është faji dhe deri ku mund të arrijë njeriu në kërkimin e së vërtetës. Në universin e tij nuk ka përgjigje të gatshme; ka vetëm pyetje që vazhdojnë të jehojnë edhe pasi libri është mbyllur.
Ndoshta për këtë arsye Virginia Woolf e sheh Dostojevskin si një fenomen të papërsëritshëm letrar. Romanet e tij nuk lexohen vetëm me mendje, por me të gjithë qenien. Ato nuk rrëfejnë jetën; ato e trazojnë atë. Nuk të lënë të njëjtin njeri që ishe para se t’i hapje. Si një vorbull e fuqishme, ato të marrin me vete në thellësitë e shpirtit njerëzor dhe, kur del prej tyre, e kupton se ke parë jo vetëm fytyrën e personazheve, por edhe atë të vetes.
Albert Vataj
