Nga Albert Vataj
Kur fjala dhe mendimi bëhen shenjim, cak kah nis udhën e ndërgjegjes njerëzore një nga ata, Dostojevski, me penë dhe tregimtari përshkoi tejpërtej shpirtin, si drita prizmin kur kërkon të shpërfaqë larmishmërinë e ngjyrshme të përbërjes. Po, mes miliona yjeve që llamburitën natën e mendimit për na udhëprirë shtigjeve të dritshmërisë së mëndjes dhe paqëtisë së shpirtit, ai Fjodor Dostojevski këshilloi: “Mbi të gjitha, mos gënjeni veten.” Në pak fjalë, në një shpërthim të vetëm, shkrimtari rus përmblodhi një nga betejat më të mëdha të njeriut, luftën me iluzionin që krijon për vetveten.
Gjithçka që bëjmë, gjithçka që zgjedhim të jemi apo të mos jemi, përbën fytyrën tonë morale. Ajo është pasqyra e identitetit dhe e integritetit tonë. Në etjen për të kapërcyer kufijtë e së mundshmes, për të fituar, për t’u dukur, për të justifikuar dobësitë apo dështimet, njeriu shpesh bie në kurthin më të rrezikshëm: tradhton vetveten. Dhe kjo është tradhtia më e rëndë, sepse ndodh në heshtje, larg syve të botës, por në zemër të ndërgjegjes.
Dostojevski e njihte më mirë se kushdo këtë errësirë të shpirtit njerëzor. Ai nuk e shihte njeriun si një qenie të ndarë mes së mirës dhe së keqes, por si një fushëbetejë ku përplasen pafundësisht e vërteta dhe mashtrimi, pendesa dhe krenaria, liria dhe frika. Prandaj, këshilla e tij nuk është thjesht një normë morale; ajo është një kusht për të mbetur njeri.
Vetë-mashtrimi shfaqet në forma të panumërta. Ai fshihet pas arsyetimeve të zgjuara që u japim gabimeve tona, pas justifikimeve që ndërtojmë për të shmangur përgjegjësinë, pas krenarisë që nuk na lejon të pranojmë dobësitë, apo pas iluzioneve që krijojmë për të mos parë të vërtetën. Në fillim këto gënjeshtra na mbrojnë nga dhimbja, por me kalimin e kohës ato bëhen burgje të padukshme, ku shpirti humbet lirinë dhe aftësinë për t’u rritur.
Në universin letrar të Dostojevskit kjo dramë është e kudondodhur. Raskolnikovi, Ivan Karamazovi, Stavrogini, Njeriu i Nëntokës dhe shumë personazhe të tjerë janë dëshmi se njeriu nuk rrënohet fillimisht nga mëkati, por nga mashtrimi që i bën vetes për ta justifikuar atë. Ata përpiqen të bindin veten se janë përtej ligjit moral, se ndërgjegjja mund të heshtet, se e vërteta mund të shtyhet pafundësisht. Por në fund, pikërisht ndërgjegjja bëhet gjykatësi më i pamëshirshëm. Vetëm kur përballen me të vërtetën, edhe pse ajo i copëton, ata nisin rrugën drejt shëlbimit.
Ky është paradoksi i madh i ekzistencës, e vërteta mund të dhembë, por vetëm ajo shëron. Gënjeshtra mund të qetësojë përkohësisht, por ajo nuk çliron kurrë. Prandaj ndershmëria ndaj vetvetes nuk është një akt komoditeti; është një akt guximi. Ajo kërkon të pranosh kufijtë e tu, gabimet, frikërat dhe plagët, pa i zbukuruar e pa i fshehur pas maskave të krenarisë.
Vetëm ai që arrin të jetë i sinqertë me veten fiton lirinë për të ndryshuar. Vetëdija bëhet atëherë burim force, ndërsa përulësia shndërrohet në urtësi. Njeriu që nuk mashtron veten nuk ka nevojë të ndërtojë role për t’u pranuar nga të tjerët; ai jeton në pajtim me ndërgjegjen e tij. Pikërisht ky autenticitet është themeli mbi të cilin ndërtohen marrëdhëniet e besimit, karakteri i fortë dhe dinjiteti njerëzor.
Në një epokë ku imazhi shpesh vlen më shumë se e vërteta, ku rrjetet sociale dhe kultura e dukjes na ftojnë të ndërtojmë versione të idealizuara të vetes, këshilla e Dostojevskit tingëllon më aktuale se kurrë. Rreziku nuk është vetëm t’i gënjejmë të tjerët; rreziku më i madh është të besojmë gënjeshtrat që i tregojmë vetes. Sepse në çastin kur humbasim lidhjen me të vërtetën tonë të brendshme, humbasim edhe busullën që na orienton në jetë.
Prandaj, porosia e Dostojevskit mbetet një thirrje universale për kthim te vetvetja. Ajo na kujton se njeriu nuk bëhet më i madh duke fshehur dobësitë, por duke i njohur ato, nuk bëhet më i lirë duke ikur nga e vërteta, por duke e përqafuar atë. Vetëm mbi këtë themel mund të ngrihet një jetë me kuptim, një karakter i qëndrueshëm dhe një shpirt që nuk ka frikë të shohë veten në pasqyrën e ndërgjegjes.
