Nga Albert Vataj
Sot është ditëlindja e poetit të detit dhe dallgëve, skalitësit ëmbëlak të fjalës dashurore, ritmit dhe muzikalitetit që përshkoi me hapa të vërshimtë udhën që e solli te njohja dhe adhurimi, te panteoni dhe pavdekësia.
Ai erdhi nga Vlora e kaltër, nga brigjet ku horizonti duket si një premtim i pafundësisë, dhe mori me vete në vargje zhurmën e dallgëve, trishtimin e mbrëmjeve, kujtimet e fëmijërisë dhe pyetjet e mëdha të ekzistencës. Poezia e tij u bë një urë mes tokës dhe qiellit, mes njeriut të vetmuar dhe universit që e rrethon; një këngë e heshtur për dashurinë, humbjen, kohën dhe shpresën.
Fatos Arapi ishte nga ata krijues të rrallë që nuk e kërkuan madhështinë, por e arritën atë përmes sinqeritetit të fjalës. Në vargjet e tij deti nuk është vetëm natyrë, por kujtesë; heshtja nuk është boshllëk, por një gjuhë e thellë; ndërsa njeriu nuk është thjesht një udhëtar i kohës, por një mister që kërkon të kuptojë veten.
Në galerinë e madhe të letërsisë shqipe, emri i tij qëndron si një nga majat e poezisë moderne, një zë i veçantë, i brishtë dhe i fuqishëm njëherësh, që i dha fjalës shqipe një tjetër dimension të ndjeshmërisë dhe të mendimit.
Më 19 korrik 1929, në Vlorën e detit dhe të erërave, lindi Fatos Arapi, një nga poetët më të mëdhenj të letërsisë shqipe, një zë që e ngriti poezinë shqiptare në lartësitë e meditimit modern dhe të ndjeshmërisë universale.
Vlora do t’i jepte horizontin e parë, ndërsa deti do të bëhej metafora më e fuqishme e gjithë krijimtarisë së tij. Ai nuk ishte për Arapin vetëm peizazh; ishte kujtesë, fat, liri, vetmi, dashuri dhe përjetësi. Deti në poezinë e tij frymon si një qenie e gjallë, që dëgjon dhe flet, që përqafon dhe plagos, që ruan në thellësi të fshehtat e njeriut.
Shkollën e mesme e kreu në qytetin e lindjes, ndërsa studimet e larta i ndoqi në Sofje, në Fakultetin e Matematikës dhe të Ekonomisë. Ky formim racional, në dukje larg botës së poezisë, i dha mendimit të tij një disiplinë të veçantë, ndërsa ndjeshmëria poetike e shndërroi çdo varg në një arkitekturë të përkryer emocionesh dhe idesh.
Për shumë vite punoi si gazetar dhe pedagog në Fakultetin e Historisë dhe Filologjisë në Tiranë, duke ndikuar jo vetëm me veprën, por edhe me mendimin kritik e kulturën e tij të gjerë. Ishte një intelektual i rrallë, që e shihte letërsinë si përgjegjësi morale dhe jo si stoli të fjalës.
Megjithëse emri i tij lidhet para së gjithash me poezinë, krijimtaria e Fatos Arapit shtrihet në shumë gjini. Ai la pas novela të njohura si “Patat e egra”, “Cipa e borës” dhe “Gjeniu pa kokë”; romane si “Dhjetori i shqetësuar”, “Shokët” dhe “Deti në mes”; drama si “Partizani pa emër” dhe “Qezari dhe ushtari i mirë Shvejk, në front diku”. Po aq e çmuar mbetet puna e tij si përkthyes, duke sjellë në shqip zëra të mëdhenj të letërsisë botërore si Nikolla Vapcarov, Pablo Neruda, Safo dhe poetë të traditës turke, si edhe dhjetëra studime e ese që dëshmojnë kulturën e tij të thellë.
Në një periudhë kur letërsia shqiptare ishte e detyruar t’u nënshtrohej skemave të realizmit socialist, Fatos Arapi arriti të ruante individualitetin e tij artistik. Edhe kur u përball me kritika dhe ndëshkime ideologjike, ai nuk e humbi kurrë dinjitetin krijues. Brenda kufijve të kohës ai gjeti mënyrën për të folur për njeriun, ankthin, dashurinë, vetminë dhe lirinë me një gjuhë që i shpëtonte skematizmit. Pikërisht për këtë arsye, kritika letrare e renditi përherë pranë Ismail Kadaresë dhe Dritëro Agollit, si një nga tre poetët më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare të shekullit XX.
Poezia e Arapit nuk kërkon të mahnisë me retorikë. Ajo të pushton me heshtjen e saj. Është një poezi e mendimit, ku filozofia dhe emocioni bashkëjetojnë natyrshëm; ku fjala është e kursyer, por e ngarkuar me një peshë të jashtëzakonshme shpirtërore. Ai e kërkoi njeriun përtej maskave, përtej ideologjive dhe përtej kohës, duke e vendosur përballë vetes, fatit dhe universit.
Ky univers poetik u vlerësua jo vetëm në Shqipëri. Fatos Arapi u nderua me shumë çmime kombëtare dhe ndërkombëtare. Kulmi i këtij vlerësimi erdhi në vitin 2008, kur iu akordua “Kurora e Artë” në manifestimin prestigjioz “Mbrëmjet e Poezisë Strugane”, duke u bërë poeti i parë shqiptar që merrte këtë çmim, një nga nderimet më të larta të poezisë botërore.
Më 11 tetor 2018, Fatos Arapi u nda nga jeta në moshën 88-vjeçare. Por poetët nuk largohen me trupin. Ata vazhdojnë të jetojnë në gjuhën që kanë fisnikëruar, në vargjet që vazhdojnë të prekin breza të rinj dhe në kujtesën kulturore të një populli.
Sot, në përvjetorin e lindjes së tij, nuk kujtojmë vetëm një emër të madh të letërsisë shqiptare. Kujtojmë njeriun që i mësoi poezisë shqipe të dëgjojë rrahjet e detit dhe heshtjen e shpirtit; poetin që e ngriti fjalën në një akt dinjiteti estetik dhe moral. Në një kohë kur gjithçka duket kalimtare, vargjet e Fatos Arapit mbeten një dëshmi se arti i vërtetë nuk i nënshtrohet kohës. Ai vazhdon të jetojë aty ku lind poezia: në ndërgjegjen e njeriut dhe në pafundësinë e kujtesës.
