Nga Albert Vataj
“Të Mjerët” nuk është thjesht një roman. Ai është një nga monumentet më madhështore që letërsia botërore i ka kushtuar njeriut, dinjitetit të tij dhe fuqisë së pashtershme të mëshirës. Është, ndoshta, vepra më e lartë që Viktor Hygo i ndërtoi humanizmit, një katedrale letrare ku drejtësia, dhembshuria, dashuria, sakrifica dhe shpresa ngrihen mbi mizorinë e kohës.
Në faqet e kësaj kryevepre, Hygo nuk rrëfen vetëm historinë e Zhan Valzhanit apo të njerëzve të përvuajtur të Francës së shekullit XIX. Ai depërton në thellësitë e ndërgjegjes njerëzore, duke zbuluar konfliktin e përjetshëm midis ligjit dhe drejtësisë, fajit dhe faljes, urrejtjes dhe dashurisë. Çdo personazh bëhet një simbol i luftës së njeriut me fatin, me paragjykimin dhe me vetveten.
Me një penë të rrallë në fuqinë e saj krijuese dhe me një shpirt që rrokte përmasat universale të qenies njerëzore, Viktor Hygo ngre një vepër që nuk i përket vetëm letërsisë, por vetë ndërgjegjes së njerëzimit. “Të Mjerët” është një thirrje për ta parë njeriun përtej gabimeve të tij, për të besuar te mundësia e shëlbimit dhe për të kuptuar se madhështia e qytetërimit matet me mënyrën se si ai trajton më të dobëtit.
Prandaj, “Të Mjerët” mbetet më shumë se një roman. Ai është një testament moral, një himn për dinjitetin njerëzor dhe një dritë që vazhdon të ndriçojë ndërgjegjen e brezave. Në të, Viktor Hygo nuk shkroi vetëm një histori, ai ndërtoi një faltore besimo humanizmit.
Vetëm rileximi, mund të jetë ajo prani tronditëse, në të cilën përjetimi mund të të kridhet brenda teje, në trajtën e saj të epërme të zgjimit të shpirtit, të ngërthimit të çdo ndijimi dhe mendimi, frymshëm dhe shpërthimshëm.
Kupton se kah rrugëton fati i njerëzores në atëkohësi dhe në të tashmen, pavarësisht rrëmeteve transformuese. Sepse thellësia zbret në çdoditshmëri si perceptim dhe ngulm, duke thirrur zgjimin në agimin e asaj që na tregon udhën.
“Të Mjerët” nga Viktor Hygo nuk është thjesht një roman mbi varfërinë, revolucionin apo ndjekjen e një të arratisuri. Ai është një eksplorim monumental i drejtësisë, mëshirës, shpëtimit, dashurisë, sakrificës dhe dinjitetit të palëkundur të shpirtit njerëzor. Pënën ngjarjet e tij të hovshme historike dhe personazhet e paharrueshëm fshihet një meditim thellësisht i dhembshur mbi pyetjen nëse njerëzit mund të ndryshojnë vërtet dhe nëse shoqëria është e gatshme t’i falë ata që e bëjnë këtë. Arritja më e madhe e romanit është besimi i tij i patundur se mirësia zotëron fuqinë për të transformuar edhe jetët më të thyera.
Historia ndjek Zhan Valzhanin, një burrë të burgosur ngaqë vodhi një kafshatë bukë për të ushqyer familjen e tij që po vdiste urie. Pasi vuan nëntëmbëdhjetë vite brutale, ai lirohet në një botë që refuzon ta lejojë t’i shpëtojë të kaluarës së tij. Gjithçka ndryshon kur një akt i jashtëzakonshëm dhembshurie nga një peshkop e frymëzon atë të nisë një jetë të re. I vendosur për t’u bërë një njeri i ndershëm dhe bujar, Valzhani kalon dekada duke ndihmuar të tjerët, ndërsa ndiqet pa rreshtur nga inspektori i pakompromis Zhan Zhaveri, besimi i ngurtë i të cilit te ligji lë pak vend për mëshirë. Rreth tyre thuret një tapiceri e gjerë jetësh të formuara nga varfëria, padrejtësia, revolucioni dhe shpresa.
Ajo që e bën romanin aq të fuqishëm është këndvështrimi i tij mbi shpëtimin dhe rilindjen shpirtërore. Hygo argumenton se njerëzit nuk duhet të përcaktohen përgjithmonë nga gabimet e tyre më të këqija. Udhëtimi i Zhan Valzhanit dëshmon se mirësia e vërtetë nuk është diçka me të cilën njeriu lind, por diçka që fitohet përmes zgjedhjeve të vështira, sakrificës dhe dhembshurisë. Në të kundërt, paaftësia e Zhaverit për të pajtuar drejtësinë me mëshirën kthehet në një nga tragjeditë më të mëdha të romanit, duke zbuluar rreziqet e një moralësie pa empati.
Stili i Hygoit është madhështor, pasionant dhe thellësisht njerëzor. Rrugët e Parisit të shekullit të nëntëmbëdhjetë, lagjet e mbushura plot, manastiret e qeta dhe barrikadat e ngritura gjatë revolucionit zgjohen të gjitha jetësisht. Çdo mjedis pasqyron përpjekjet e njerëzve të thjeshtë që luftojnë kundër urisë, pabarazisë dhe dëshpërimit. E megjithatë, edhe mes vuajtjeve, Hygo zbulon vazhdimisht momente bujarie, guximi dhe bukurie të papritur, duke u kujtuar lexuesve se shpesh shpresa mbijeton edhe në vendet më të errëta.
Ajo që e bën “Të Mjerët” të paharrueshëm është dhembshuria e tij për çdo qenie njerëzore. Hygo refuzon t’i thjeshtojë personazhet e tij vetëm në heronj ose keqbërës. Të varfrit, të harruarit, jetimët dhe të dënuarit trajtohen të gjithë me dinjitet, ndërsa edhe ata që veprojnë ashpër portretizohen me një kompleksitet emocional. Romani sugjeron se vetë shoqëria mban përgjegjësi për krijimin e vuajtjes dhe se drejtësia e vërtetë duhet të shoqërohet gjithmonë nga mëshira.
Libri është emocionalisht i gjerë, intelektualisht i pasur dhe thellësisht prekës. Ai eksploron dashurinë, faljen, revolucionin, besimin dhe përgjegjësinë morale që njerëzit i detyrohen njëri-tjetrit. Gjatë kohë mbasi e kanë përfunduar atë, lexuesit vazhdojnë të kujtojnë transformimin e jashtëzakonshëm të Zhan Valzhanit, guximin e atyre që qëndruan në barrikada dhe mesazhin e hershëm se dhembshuria është më e fortë se urrejtja dhe mëshira më e fuqishme se gjykimi. Pak romane e lartësojnë qëndrueshmërinë e shpirtit njerëzor me një madhështi, thellësi emocionale dhe urtësi të tillë të përjetshme.
