Nuk ka biografi më të vërtetë të një njeriu të madh sesa anekdotat e jetës së tij të përditshme. Veprat tregojnë se çfarë ka arritur, episodat e vogla tregojnë se kush ka qenë. Viktor Hygo, ndoshta figura më kolosale e letërsisë frënge të shekullit XIX, ishte njëkohësisht gjeni dhe njeri, plot madhështi dhe plot humor, i rrethuar nga kontradikta që e bënin edhe më njerëzor.
Dy gjeni ferri, njëri i poezisë, tjetri i realitetit
Kur Viktor Hygo përfundoi romanin “Të mjerët”, veprën mbi të cilën kishte punuar me ndërprerje për mbi njëzet vjet, priti vizitën e një miku të afërt. Ishte një nga ato biseda të rralla ku krijuesi hap zemrën plotësisht, duke ndarë jo vetëm veprën, por thelbin e saj — mërzitjet, gëzimet, dhe vizionin që e kishin drejtuar.
Në fund të bisedës, Hygo shtoi një vërejtje që shpjegonte tërë filozofinë e romanit:
— Dante Aligieri me “Komedinë Hyjnore” ka bërë një ferr nëpërmjet poezisë;, kurse unë me “Të mjerët”, jam përpjekur ta shpërfaq ferrin nëpërmjet realitetit.
Ky krahasim nuk ishte vetëm modesti e maskuar, ishte deklaratë artistike me peshë. Hygo e njihte mirë Dantën dhe e adhuronte. Hygo ishte thellësisht i ndikuar nga Komedia Hyjnore, dhe kur lexon “Të mjerët” me kujdes, paralelet me Dantën bëhen të qarta. Vetë në roman, kur përshkruan konvojin e burgosurve që kalonin nëpër rrugët e Parisit, Hygo shkruante se “Dante do të mendonte se shihte shtatë rrethet e Ferrit duke kaluar”, një krahasim i drejtpërdrejtë me ferrin dantean.
Por ndërkohë që Dante ndërtoi ferrin e tij si vizion metafizik dhe poetik, Hygo dëshironte diçka tjetër, ta shpaloste ferrin real, atë të mjerimit njerëzor mbi tokë. Vetë Hygo e shpjegoi këtë qëllim në parathënien e romanit: “Për sa kohë që do të ekzistojnë varfëria dhe injorancat mbi tokë, libra si ‘Të mjerët’ nuk mund të jenë të padobishëm.” Dy gjenialitete, dy epoka, dy metoda, por i njëjti shqetësim i thellë njerëzor.
Letra më e Famshme e Historisë Letrare
Romani “Të mjerët” u botua në vitin 1862, dhe Hygo, që ndodhej në mërgim në ishullin e Guernseyt, i larguar nga Franca për shkak të qëndrimeve të tij politike, priste me padurim lajmet nga bota letrare. Duke qenë larg, nuk kishte asnjë mënyrë tjetër për të matur pulsin e lexuesve.
Hygo i dërgoi botuesit të tij një letër që nuk përmbante asgjë tjetër veçse shenjën: “?”. Botuesi, për t’i njoftuar suksesin, iu përgjigj në mënyrë po aq lakonike: “!”.
Ky shkëmbim është konsideruar ndoshta korrespondenca më e shkurtër letrare në histori, dy shenja pikësimi që kapërcyen Kanalin e Lamanshit dhe thanë gjithçka. Megjithatë, duhet ta pranojmë sinqerisht, studiuesit e citimeve kanë vërejtur se kjo anekdotë u shfaq për herë të parë në burime të shkruara tridhjetë vjet pas botimit të romanit, gjë që hedh dyshime mbi vërtetësinë e saj historike. Variante të ngjashme të tregimit, me personazhe të ndryshëm, qarkullonin në shtyp edhe para vitit 1862.
E vërtetë apo legjendë, anekdota mbetet e parezistueshme, sepse kap me saktësi shpirtin e raportit midis artistit dhe audiencës. Megjithatë, suksesi i “Të mjerëve” ishte tepër real, romani u bë menjëherë një nga veprat më të rëndësishme humanitare të shekullit XIX, duke nxitur dhembshuri dhe shpresë para padrejtësisë.
Kometë, katastrofa dhe barberi i fjalëshumë
Viktor Hygo kishte një berber, siç na thotë tradita gojore, tepër supersticioz dhe të dhënë pas thashetmeve. Kur u shfaq një kometë dhe qarkulluan thashetheme apokaliptike, se ajo shënonte fundin e botës, berberi u tret nga ankthi. Kur po i rruante shkrimtarin, nuk mundi të frenonte veten:
– Ah, sa e tmerrshme është kjo! – thirri ai. – Thonë se ditën e dytë të janarit do të ngordhin të gjitha kafshët, dhe ditën e katërt gjithë njerëzit.
Hygo dëgjoi me qetësi. Pastaj, me theksin e dikujt që e merr shumë seriozisht gjendjen e tij personale, iu përgjigj:
– Fatkeqësi e madhe me të vërtetë. Por… kush do të më rruajë mua ditën e tretë?
Ky shpërthim shume-tipik hugoan i humorit, i cili nuk mohohet as nga pesha e apokalipsit, na kujton diçka, se Hygo i madh, ai që shkruante për ferrin e mjerimit njerëzor, kishte edhe aftësinë për të qeshur me situatat e çuditshme të jetës. Jean Cocteauja kishte thënë dikur se “Viktor Hygo ishte një i çmendur që mendonte se ishte Viktor Hygo”, por ndoshta kjo ishte komplimenti më i vërtetë. Vetëm një njeri i tillë mund ta shikonte fundin e botës dhe të shqetësohej kryesisht për rruajtjen e tij të mëngjesit.
Kryqi i Mbretit dhe ironia e republikanit
Viktor Hygo kishte kaluar një rrugëtim të gjatë politik, nga monarkist i zjarrtë në rini, në republikan të apasionuar në moshë të pjekur. Në vitin 1825, ai kishte shërbyer si poet zyrtar në kurorëzimin e Karlit X dhe kishte pranuar titullin e Kalorësit të Legjionit të Nderit. Por me kalimin e viteve, pikëpamjet e tij u zhvendosën rrënjësisht, deri aty sa u dëbua nga Franca për shkak të kundërvënies ndaj Napoleonit III dhe jetoi në mërgim për nëntëmbëdhjetë vjet.
Kjo biografi politike e bënte natyrshëm prekëse pyetja që ia bëri dikush:
– Si është e mundur, që ju, një republikan i flaktë, keni pranuar Kryqin e Mbretit si shpërblim për merita të larta?
Hygo u përgjigj me ironi të hollë:
– Sepse ai Kryq më shërben shumë për të më dhënë vende të mira kur udhëtoj me tren.
Kjo përgjigje është tipike e Hygoit të pjekur. Ai që kishte mësuar të jetonte me kontradiktat e epokës së tij. Hygo kishte pranuar titullin e Kalorësit të Legjionit të Nderit në vitin 1825, por kjo nuk e pengoi të bëhej mbështetësi i revolucionit që rrëzoi Karlin X vetëm pesë vjet më vonë. Për Hygoin, çmimi dhe bindja ishin gjëra të ndara, dinjiteti nuk varej nga dekoratat, por nga qëndrimi ndaj lirisë njerëzore. Kryqi ishte metal; republika ishte ideal.
Ajo që bëjnë këto episoda bashkërisht është të na ofrojnë diçka që veprat e mëdha nuk mund ta japin vetëm, njeriun pas gjeniut. Hygo vdiq më 22 maj 1885 dhe varrimi e tij ishte ndër më madhështoret në historinë moderne të Francës, me mbi dy milionë njerëz në rrugë. Por para se të bëhej legjendë, ai kishte qenë njeriu që shqetësohej për rruajtjen e tij para apokalipsit, që dërgonte shenja pikësimi si telegrame, dhe që mbante kryqe mbretërie me justifikimin e vendeve të mira në tren.
Gjenialiteti i vërtetë nuk fshihet pas madhështisë, ai jeton dhe në çastet e thjeshta.
Përgatiti: Albert Vataj
