Albert Vataj
Më 22 tetor 1964, bota letrare dhe filozofike u trondit nga një vendim i paprecedentë: Jean-Paul Sartre refuzoi Çmimin Nobel në Letërsi. Edhe pse nuk ishte i pari që refuzonte një vlerësim të këtyre përmasave në histori, akti i tij mbetet më i bujshmi për nga pesha ideologjike dhe morale. Përtej këtij gjesti sfidues, ai mbeti sërish filozofi, shkrimtari dhe aktivisti politik francez (21 qershor 1905 – 15 prill 1980) që shënjoi mendimin modern dhe la pas një vepër vizionare.
Në një deklaratë të sinqertë dhe të prerë për shtypin suedez, të botuar pikërisht ditën e shpalljes së çmimit, Sartre sqaroi motivet e këtij refuzimi, duke ofruar një leksion mbi lirinë individuale dhe integritetin e krijuesit:
Në atë kohë nuk isha në dijeni se Çmimi Nobel jepet pa u konsultuar me mendimin e marrësit dhe besoja se kishte kohë për ta parandaluar këtë. Por tani e kuptoj se kur Akademia Suedeze ka marrë një vendim, ajo nuk mund ta revokojë atë më pas.
Arsyet e mia për refuzimin e çmimit nuk kanë të bëjnë as me Akademinë Suedeze dhe as me Çmimin Nobel në vetvete, siç e shpjegova në letrën time drejtuar Akademisë. Në të, aludova në dy lloje arsyesh: personale dhe objektive.
Arsyet personale janë këto: refuzimi im nuk është një gjest impulsiv, unë gjithmonë kam refuzuar nderimet zyrtare. Në vitin 1945, pas luftës, kur më ofruan Legjionin e Nderit, e refuzova atë, megjithëse isha simpatizant i qeverisë. Ngjashëm, unë kurrë nuk kam kërkuar të hyj në Collège de France, siç më sugjeruan disa nga miqtë e mi.
Ky qëndrim bazohet në konceptin tim për sipërmarrjen e shkrimtarit. Një shkrimtar që përvetëson qëndrime politike, shoqërore ose letrare duhet të veprojë vetëm me mjetet që i ka të vetat – domethënë, me fjalën e shkruar. Të gjitha nderimet që mund të marrë i ekspozojnë lexuesit e tij ndaj një presioni që unë nuk e konsideroj të dëshirueshëm. Nëse e nënshkruaj veten si Jean-Paul Sartre, nuk është e njëjta gjë sikur ta nënshkruaj veten si Jean-Paul Sartre, fitues i Çmimit Nobel.
Me këtë qëndrim, Sartre dëshmoi se ekzistencializmi i tij nuk ishte thjesht një teori librash, por një mënyrë jetese. Duke refuzuar të kthehej në një “institucion” të vlerësuar nga borgjezia apo aparatet shtetërore, ai ruajti të paprekur mjetin e tij të vetëm të pushtetit: fjalën e lirë dhe të paanshme. Për Sartre-in, pranimi i Nobelit do të nënkuptonte tjetërsimin e shkrimtarit në një autoritet të paracaktuar, duke i hequr lexuesit lirinë për ta gjykuar veprën jashtë aureolës së lavdisë zyrtare. Edhe sot, ky sqarim mbetet një nga dokumentet më të fuqishme të etikës intelektuale, duke konfirmuar se për Jean-Paul Sartre, liria e njeriut dhe e shkrimtarit nuk kishte çmim, as madhështinë e një Nobeli.
