Albert Vataj
Në zemër të pyjeve tropikale të Costa Rica, aty ku gjelbërimi duket sikur përpihet nga mjegulla dhe koha ecën me ritmin e heshtjes primitive, qëndron një nga enigmat më të mëdha arkeologjike të njerëzimit: Sferat e Gurit të Diquís. Të shpallura pjesë e Trashëgimisë Botërore nga UNESCO, këto rruzulla gjigante prej guri mbeten një sfidë për shkencën moderne, një testament i heshtur i një qytetërimi që duket se zotëronte dije dhe aftësi që ende sot nuk arrijmë t’i shpjegojmë plotësisht.
Emri zyrtar i këtij kompleksi misterioz është “Vendbanimet e Kryesisë Prekolumbiane me Sferat e Gurit të Diquís”, por vendasit i njohin thjesht si “Las Bolas”, topat. Dhe në të vërtetë, fjala “topa” nuk arrin të përçojë madhështinë, solemnitetin dhe hutimin që ngjallin këto forma të përkryera gjeometrike, të shpërndara në katër zona të deltës së Diquís. Ato duken sikur nuk i përkasin tokës, por një inteligjence që ka dashur të lërë një mesazh përtej kohës.
Arkeologët besojnë se këto sfera janë krijuar nga kulturat parakolumbiane që jetuan në rajon midis viteve 500 para Krishtit dhe 1500 pas Krishtit. Deri më sot janë zbuluar afro 300 sfera guri, të fshehura për shekuj nën shtresat e dheut dhe nën mbulesën e dendur të xhunglës tropikale. Disa janë të vogla sa mund të mbahen në duar, ndërsa të tjera arrijnë diametra prej më shumë se dy metrash dhe peshojnë deri në 15 tonë. Por ajo që i bën ato pothuajse të pabesueshme është përsosmëria e tyre. Janë sfera pothuaj matematikisht perfekte, të krijuara nga granodioriti, një gur jashtëzakonisht i fortë, në një kohë kur nuk ekzistonin veglat metalike moderne apo teknologjitë precize të përpunimit.
Kjo është pikërisht ajo që e ka shndërruar Diquís-in në një mister global. Si arritën banorët e asaj kohe të krijonin forma kaq të sakta? Çfarë metodash përdorën? Me çfarë instrumentesh matën harkun perfekt të rrumbullakësisë? Disa studiues mendojnë se gurët janë skalitur me mjete primitive prej guri dhe më pas janë lëmuar me zjarr e ujë të ftohtë për të krijuar tensione termike mbi sipërfaqe. Por edhe kjo teori nuk arrin të shpjegojë nivelin e jashtëzakonshëm të simetrisë që shumë prej tyre ruajnë.
Po aq enigmatik mbetet edhe funksioni i tyre. Nuk duket se janë objekte utilitare. Nuk janë varre, nuk janë fortifikime dhe as instrumente astronomike të qarta, siç ndodh me shumë monumente të lashta. Vendosja e tyre nuk ndjek një model të kuptueshëm kozmik; ato nuk përputhen në mënyrë sistematike me lëvizjen e diellit, të hënës apo të yjeve. Disa janë gjetur të vendosura në rreshta, të tjera në trekëndësha apo grupe të shpërndara, sikur të formonin një kod që ende nuk dimë ta lexojmë.
Ka teori që i lidhin me pushtetin ceremonial dhe prestigjin e elitave fisnore. Sferat mund të kenë qenë simbole autoriteti, shenja të një rendi politik apo fetar, një mënyrë për të materializuar përjetësinë dhe harmoninë në gur. Të tjerë kanë sugjeruar se ato mund të përfaqësojnë trupat qiellorë, universin, apo një koncept ciklik të jetës dhe kohës. Në kulturat e lashta, rrethi dhe sfera konsideroheshin forma hyjnore, pa fillim dhe pa fund, një metaforë e përkryer e kozmosit.
Por ndoshta aspekti më tronditës i këtij misteri është koha e gjatë gjatë së cilës ato u krijuan. Analizat sedimentare tregojnë se këto sfera janë prodhuar për afro dy mijëvjeçarë. Kjo do të thotë se breza të tërë njerëzish vazhduan të punonin me një përkushtim monumental për të krijuar objekte funksioni i të cilave ende na shpëton. Çfarë force kulturore, fetare apo shpirtërore mund ta ketë mbajtur gjallë një projekt kaq të gjatë? Çfarë besimi i shtynte njerëzit të skalitnin gurin në formën më të përsosur të mundshme?
Sferat e Diquís nuk janë thjesht objekte arkeologjike. Ato janë një sfidë filozofike për botën moderne. Ato na kujtojnë se qytetërimet e lashta nuk ishin domosdoshmërisht primitive në mënyrën si ne i përfytyrojmë. Përkundrazi, ato mund të kenë zotëruar dije të humbura, sisteme simbolike dhe kuptime të realitetit që ende nuk kemi mësuar t’i deshifrojmë.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse “Las Bolas” vazhdojnë të magjepsin botën, sepse ato qëndrojnë aty, të heshtura dhe të përkryera, si sy guri të një qytetërimi të zhdukur, që ende na vështron nga thellësia e kohës.
