Albert Vataj
Ka mendimtarë që i lexon për t’u informuar, dhe ka të tjerë që të detyrojnë të hysh në territoret më të errëta e më të pashkelura të vetvetes. Sigmund Freud i përket kësaj race të rrallë titanësh të mendimit, që nuk ndryshuan vetëm mënyrën se si njeriu e kupton mendjen, por edhe mënyrën se si ai e sheh fajin, dëshirën, frikën, ëndrrën, dashurinë dhe qytetërimin. Ai guxoi të zbresë atje ku të tjerët druheshin të shikonin, në nëntokën e shpirtit njerëzor, në atë laborator të fshehtë ku pavetëdija punon pa pushim, duke formësuar fatet tona, zgjedhjet tona dhe plagët që mbartim.
Freudi nuk ishte thjesht një mjek i shpirtit, ai ishte arkeologu i ankthit njerëzor, interpretuesi i simboleve të heshtura dhe kronisti i konfliktit të përjetshëm mes instinktit dhe moralit, mes kënaqësisë dhe ndalimit, mes njeriut primitiv dhe qytetërimit që e disiplinon. Përmes mendimit të tij, njeriu modern mësoi se nuk është zot absolut i vetes, por një qenie e trazuar nga impulse, kujtime dhe dëshira që shpesh i shpëtojnë arsyes.
Në këto thënie, të përzgjedhura si copëza drite nga një univers i trazuar mendimi, Freudi na fton jo të gjykojmë botën, por të kuptojmë veten. Dhe ndoshta ky është akti më i vështirë, por edhe më i domosdoshëm i ekzistencës njerëzore.
Lexim i lumtur, shikim i lumtur dhe… le të përpiqemi gjithmonë të kuptojmë të gjitha sinjalet që na dërgon pavetëdija jonë çdo ditë: ëndrrat, rrëshqitjet e gjuhës dhe aktet e përsëritura të pavullnetshme sigurisht që nuk tregojnë një gjendje të mirë të shëndetit psikologjik.
Të dëgjosh mesazhe të caktuara do të thotë të lexosh atë pjesë tonën që nuk e njohim dhe që ndoshta nuk do ta njohim kurrë plotësisht.
***
Vetëm në një pakicë njerëzish të kulturuar janë bashkuar në mënyrë të përkryer dy rrymat e dashurisë dhe sensualitetit.
***
Turma është një tufë e urtë e paaftë për të jetuar pa zot. Ajo është aq e etur për t’u bindur, saqë instinktivisht i nënshtrohet atij që e vendos veten në krye.
***
Humori është mekanizmi më i fuqishëm mbrojtës. Na lejon të kursejmë energji psikike dhe me një shaka bllokojmë shfaqjen e emocioneve të pakëndshme .
***
Qytetërimi është diçka që i imponohet një mazhorance rebele nga një pakicë që ka mundur të përvetësojë mjetet e pushtetit dhe të detyrimit.
***
Qentë i duan miqtë dhe kafshojnë armiqtë, ndryshe nga njerëzit, të cilët janë të paaftë për dashuri të pastër dhe ngatërrojnë dashurinë me urrejtjen në marrëdhëniet e tyre.
***
Ndaj sot neuroza është ajo që ishte manastiri në kohët e tjera, ku gjenin strehë të gjithë të zhgënjyerit nga jeta dhe të gjithë ata që ndiheshin shumë të dobët për ta përballuar atë.
***
Mendimet tona në ëndrra dominohen nga i njëjti material që na mban të zënë gjatë ditës dhe shqetësohemi për të ëndërruar vetëm ato gjëra që na kanë dhënë arsye për të medituar gjatë ditës.
***
Vetëm besimtarët, të cilët presin që shkenca të bëhet zëvendësuesi i katekizmit që ata kanë hequr dorë, mund të fajësojnë studiuesin që përpunon apo modifikon konceptet e tij.
***
Oh, jeta mund të ishte shumë interesante, sikur të dinim dhe kuptonim diçka më shumë.
***
Kushdo që është në gjendje të depërtojë në shkaqet përcaktuese të sëmundjeve nervore do të bindet së shpejti se rritja e tyre në shoqërinë tonë rezulton nga intensifikimi i kufizimeve seksuale.
***
E ardhmja që na tregon ëndrra nuk është ajo që do të ndodhë, por ajo që do të donim të ndodhte. Mendja popullore këtu sillet si zakonisht: beson atë që dëshiron.
***
Pikërisht thelbësorja e urdhrit “mos vrit” na siguron se ne rrjedhim nga një seri shumë e gjatë brezash që kishin në gjak vrasjen, siç ndoshta ne vetë ende e kemi, kënaqësinë e vrasjes.
***
Asnjëherë nuk jemi kaq të pambrojtur ndaj vuajtjes sa në momentin që duam.
***
Liria nuk është një përfitim i kulturës: ajo ishte më e madhe para çdo kulture dhe është kufizuar me zhvillimin e qytetërimit.
***
Turmat nuk e kanë ndjerë kurrë dëshirën për të vërtetën. Ata kërkojnë vetëm iluzione, pa të cilat nuk bëjnë dot. Ata gjithmonë i japin përparësi e surreales mbi realen; irealja vepron mbi to me të njëjtën forcë si realja. Ata kanë një tendencë të qartë për të mos dalluar njërën nga tjetra.
***
Një shkak shumë i fuqishëm i shqetësimeve është dëshira për të shmangur një kujtim që mund të shkaktojë ndjenja të pakëndshme ose të dhimbshme.
***
Çmimi i përparimit të qytetërimit paguhet me pakësimin e lumturisë, për shkak të intensifikimit të ndjenjës së fajit.
***
Ka dy mënyra për të qenë të lumtur në këtë jetë, njëra është të bëhesh idiot dhe tjetra është të jesh i tillë.
Të lexosh Freudin do të thotë të pranosh se njeriu është shumë më tepër sesa ajo që shfaq. Brenda secilit prej nesh jeton një botë e fshehtë, e mbushur me dëshira të pambaruara, kujtime të shtypura, frikëra të pazëshme dhe etje për dashuri, pushtet, siguri apo arratisje. Ai na mësoi se qytetërimi nuk është paqe, por kompromis; se lumturia nuk është një gjendje e përhershme, por një çast i brishtë mes konflikteve të brendshme; dhe se e vërteta mbi veten shpesh dhemb më shumë sesa iluzioni.
Megjithatë, pikërisht në këtë përballje me të panjohurën e brendshme qëndron madhështia e njeriut. Freudi nuk na dha qetësi, por vetëdije. Nuk na premtoi shpëtim, por na mësoi të dëgjojmë zërat që ngrihen nga thellësia e qenies sonë. Dhe ndoshta, në fund, urtësia më e madhe që ai na lë trashëgim është kjo: se njeriu bëhet më i lirë jo kur fsheh errësirën e vet, por kur ka guximin ta njohë atë.
Përgatiti: Albert Vataj
