Albert Vataj
“Ndjeva në shpirtin tim bindjen e qartë dhe të pagabueshme, për të mos iu bindur të gjithëve dhe për të ndjekur rrugën time,” shkroi i riu Whitman për ecjen kritike të rëndësishme me heroin e tij më të madh letrar, Ralph Waldo Emerson (25 maj 1803 – 27 prill , 1882). Ecja nga e cila poeti i ri mori urtësinë, se si të ruash kritikat nga fundosja e shpirtit tënd, sepse Emerson, i cili kishte frymëzuar Leaves of Grass, sapo kishte goditur një nga sekuencat kryesore të poezisë “argumentim, zbulim, rishikim, sulm dhe shtytje për në shtëpi, nga gjithçka që mund të thuhej kundër”.
Por në vend që të sëmbohej, Emersoni duhet të ketë qenë i kënaqur me vendimin e Whitman, për të qëndruar në rrugën e tij, sepse Whitman ishte në shumë mënyra mishërimi i shpirtit që Emerson mëtonte aq me insistim kundër valës së kohës së tij. Një frymë dominuese nga doktrina qendrore “beso veten”, i pozicionuar në rezistencën me vendosmëri ndaj tiranisë së opinionit, dhe i rrënjosur në besimin që e kishte lënë Emersonin të përjashtuar nga kampusi i Harvardit për tridhjetë vjet. Kohë kur ai ishte në moshën e Whitman – besimi se hyjnia nuk gjendet në ndonjë hyjni të jashtme, por në vetë shpirti njerëzor, në besnikërinë e tij ndaj vetvetes si një fraktal i natyrës, një grimcë e tërësisë së përsosur të universit, të cilën Margaret Fuller, ndikimi më i madh i Emerson, e quajti “Gjithçka”.
Gjatë gjithë punës së madhe të Emersonit, asnjë pyetje nuk vibron më shumë se si t’i besosh vetes. Ai e merr atë në esenë “Karakteri”, që gjendet në Esetë dhe Leksionet e tij.
“Ajo që duhet të bëj është gjithçka që më shqetëson mua, jo çfarë mendojnë njerëzit. Ky rregull, po aq i mundimshëm në jetën reale dhe intelektuale, mund të shërbejë për të gjithë dallimin midis madhështisë dhe nënshtrimit. Është më e vështirë sepse, gjithmonë do të gjesh ata që mendojnë se e dinë, se cila është detyra jote, madje më mirë se ti. Është e lehtë të jetosh në botë pas opinionit të botës, është e lehtë të jetosh në vetmi pas vetes sonë. Por njeriu i madh është ai që në mes të turmës ruan me ëmbëlsi të përsosur pavarësinë e vetmisë.”
Në “Natyra”, ndoshta eseja e tij më e mirë, për të qenë më gjithëpërfshirësja dhe shpirtërisht më e kthjellët, ai merr në konsideratë, se çfarë do të thotë në të vërtetë vetmia, duke hedhur poshtë konceptin e zakonshëm të saj, si një lloj izolimi nga vetja, pas mureve të izolimit. Sepse edhe mendja që mendon, mendja e shkruar, mendja krijuese, është një simpozium i zërave të jashtëm, kur ngecen brenda vetes.
Një shekull e gjysmë përpara se Wendell Berry të vëzhgonte se “vetmia e vërtetë gjendet në vendet e egra, ku… zërat e brendshëm bëhen të dëgjueshëm”, Emerson shkruan: Për të shkuar në vetmi, një burrë duhet të tërhiqet sa më shumë nga dhoma e tij se sa nga shoqëria. Unë nuk jam i vetmuar kur lexoj dhe shkruaj, megjithëse askush nuk është me mua. Por nëse një njeri do të donte të ishte vetëm, le të shikojë yjet.
[…]
“Në pyll, ne i kthehemi arsyes dhe besimit. Aty ndjej se asgjë nuk mund të më ndodhë në jetë, asnjë turp, asnjë fatkeqësi, (veçse kur nisin të më lënë sytë), të cilat natyra nuk mund t’i riparojë. Duke qëndruar në tokë të zhveshur, koka ime e larë nga ajri i butë dhe e ngritur në hapësirën e pafund, i gjithë egoizmi i poshtër zhduket. Bëhem një syth transparent; Une jam asgje; i shoh të gjitha; rrymat e Qenies Universale qarkullojnë përmes meje; Unë jam pjesë ose grimcë e Zotit.”
