Albert Vataj
Në shekullin XIX, pak figura arritën të mishëronin me kaq forcë kontrastet shpirtërore të kohës së tyre sa Charles Dickens. Ai ishte një ndërgjegje publike që fliste me zë të lartë për padrejtësitë sociale, por njëkohësisht një shpirt që i ruante plagët në një heshtje thuajse asketike. Në një epokë ku shkrimtari po shndërrohej në figurë publike, ku lexuesi kërkonte jo vetëm veprën, por edhe njeriun pas saj, Dikensi zgjodhi një disiplinë të rrallë, të mos e zhveshë shpirtin e vet në sytë e botës.
Kjo heshtje nuk ishte një tërheqje e dobët, por një formë e lartë kontrolli mbi vetveten dhe mbi mitin që ai ndërtonte. Në jetën e tij, sidomos në marrëdhëniet intime dhe në përçarjet familjare, ai ngriti një perde të dendur, duke e zhvendosur dramën nga biografia te letërsia. Dhe pikërisht aty, në atë transferim, qëndron një nga sekretet e madhështisë së tij, ai nuk rrëfeu veten, por e përjetësoi atë në figura, në fate, në rrugëtime që mbajnë gjurmën e tij pa e tradhtuar drejtpërdrejt.
Shumë pak njerëz, një rreth i ngushtë besimi, patën qasje në këtë territor të ndaluar. Ata nuk ishin thjesht dëshmitarë, por ruajtës të një kodi etik që e mbrojti shkrimtarin nga banalizimi i intimes. Heshtja e tyre nuk ishte bashkëfajësi, por një akt respekti ndaj një personaliteti që e kuptonte se ekspozimi i tepërt e zvogëlon misterin, dhe misteri është një nga burimet më të thella të krijimtarisë.
Në këtë dritë, Oliver Twist nuk mbetet thjesht një rrëfim për një jetim në Londrën viktoriane, ai është një kod i fshehtë i përvojës njerëzore që Dikensi e bartte brenda vetes.
Melodrama dhe realizmi nuk janë vetëm mjete stilistike, por tensione të brendshme të një shpirti që njeh njëkohësisht brutalitetin e botës dhe nevojën për shpëtim.
Errësira e rrugëve, uria, braktisja, të gjitha këto nuk janë vetëm realitete sociale, por edhe metafora të një vetmie që autori nuk e artikuloi kurrë drejtpërdrejt.
Humori dhe llahtaria në universin dikensian funksionojnë si një mekanizëm dialektik, njëri e zbut tjetrin, por asnjëherë nuk e anulon. Ai e kuptoi se frika, kur përpunohet estetikisht, nuk mbetet më paralizuese, por bëhet përvojë e ndarë, një katarsis kolektiv. Në këtë kuptim, Dikensi nuk ishte vetëm tregimtar, por një inxhinier i ndjeshmërisë njerëzore, që dinte të ndërtonte ura mes ankthit dhe shpresës.
Energjia e tij krijuese, që shpesh dukej si një burim i pashtershëm, ushqehej nga një paradoks, një melankoli e thellë e maskuar nga vitaliteti. Ai e donte jetën me një intensitet që nuk lejonte kapitullim. Përballë vdekjes, ai nuk ndërtoi një filozofi të errët, por një qëndrim sfidues, të jetosh më fort, më plot, më me ngulm. Kjo dashuri për jetën nuk ishte naive, ishte e fituar përmes përballjes me varfërinë, me punën e rëndë në fëmijëri, me përvojën e braktisjes, plagë që ai i mbajti si lëndë të parë të artit.
Në zemrën e tij, një zemër që digjej si lavë e mbuluar me hi, pulsonte një dëshirë për totalitet, për ta përqafuar jetën në të gjitha skajet e saj, nga grotesku te sublimja. Dhe pikërisht kjo e bëri veprën e tij të pavdekshme. Sepse ajo nuk është vetëm letërsi, është një dëshmi e një beteje të heshtur midis njeriut dhe vetes së tij, midis dritës që kërkon të shpërthejë dhe hijes që kërkon ta mbajë të fshehur.
Kështu, heshtja e Charles Dickens nuk ishte mungesë fjale, por zgjedhje estetike dhe ekzistenciale. Ai nuk foli për veten, dhe pikërisht për këtë arsye, arriti të flasë për të gjithë.
