Albert Vataj
A jemi ne, në thelb, qenie të ndërtuara mbi një arkitekturë tensioni, ku ajo që quajmë “vetëdije” është vetëm sipërfaqja e një oqeani të trazuar instinktesh të shtypura? Kjo është një nga pyetjet themelore që ngre Sigmund Freud, jo si një hipotezë e thjeshtë, por si një model shpjegues i natyrës njerëzore.
Në terminologjinë e tij, instinkti (Trieb) nuk është thjesht një impuls biologjik, por një forcë dinamike që kërkon shkarkim, një energji psikike që synon kënaqësinë dhe shmang dhimbjen. Dy shtyllat kryesore të kësaj ekonomie të brendshme janë:
Erosi, instinkti i jetës, që synon ruajtjen, lidhjen, krijimin, seksualitetin dhe vazhdimësinë;
Thanatosi, instinkti i vdekjes, që shtyn drejt shpërbërjes, agresionit dhe vetëshkatërrimit.
Në këtë kuptim, njeriu nuk është një njësi harmonike, por një fushëbetejë, një topografi e konfliktit mes këtyre forcave.
Freudi e përkufizon shtypjen si mekanizmin me të cilin vetëdija përjashton impulse, dëshira apo kujtime të papranueshme, duke i zhvendosur në pavetëdije. Por kjo nuk është një zhdukje, është një internim. Ajo që shtypet nuk vdes, ajo rikthehet e maskuar, në forma simptomash, si ankth, neuroza që karakterizohen me çrregullime somatike, ose në shpërthime të papritura sjelljeje.
Pra, ajo që ne e quajmë “qetësi” shpesh është vetëm një ekuilibër i rremë, një armëpushim i përkohshëm mes forcave që vazhdojnë të fermentojnë në thellësi.
Megjithatë, Freudi nuk e sheh zgjidhjen te lirimi i pakontrolluar i instinkteve. Ai propozon një proces më të rafinuar, sublimimin, që është transformimi i energjisë instinktive në forma të pranueshme dhe krijuese, si; art, dije, etikë, kulturë.
Në këtë prizëm, qytetërimi vetë është produkt i instinkteve të ridrejtuara në një tjetër kahje, kurrsesi jo i zhdukjes së tyre.
Ajo që ti ngre me të drejtë është dimensioni historik dhe shoqëror, shtypja nuk është vetëm intrapsikike, por edhe institucionale. Shteti autoritar, morali represiv, familja si aparat disiplinues, të gjitha këto krijojnë një super-ego kolektive, një instancë që jo vetëm ndalon, por edhe fajëson.
Këtu lind paradoksi, individi që kërkon çlirim shpesh prodhon vetëm një liri të kushtëzuar, një “liri skllavi”, sepse strukturat e jashtme janë internalizuar. Ai nuk ka më nevojë për një despot të jashtëm, ai e mban atë brenda vetes.
Gjendja që përshkruan, ajo e një individi të inkapsuluar, të frikësuar për t’u përballur me veten, mund të përkufizohet si një disociim ekzistencial, një ndarje mes asaj që jemi dhe asaj që lejojmë të shfaqet. Kjo krijon, një ndjenjë papajtueshmërie me veten, një tension të vazhdueshëm midis potencialit dhe realitetit, gjithashtu edhe një identitet të projektuar, jo të jetuar.
Në këtë kuptim, njeriu modern është shpesh një projekt i papërfunduar, një përpjekje që ngec në prag të realizimit të vetes.
Njeriu në përleshjen e demonëve të vetvetes përmesa ndërgjegjësimit, si akt çlirimi.
Freudi do të thoshte se rruga nuk është as shtypja, as dorëzimi, por ndërgjegjësimi. Vetëm duke i sjellë këto impulse në dritë, individi fiton një formë autonomie, jo duke i zhdukur demonët, por duke i njohur, emërtuar dhe integruar.
Kjo është një etikë e përballjes, jo e arratisjes.
A është tepër vonë?
Pyetja që parashtrohet, nëse është tepër vonë apo nëse përpjekja është e pamjaftueshme, mbetet thellësisht e hapur dhe thelbësisht përcaktuese mbi pozitën në të cilën ndodhemi në betejën me vetveten. Por nga një këndvështrim psikanalitik, vonesa nuk është përfundim; ajo është thjesht një akumulim i së pathënës.
Dhe megjithatë, fakti që “ne jemi aty, duke u përpjekur” është vetë shenja e një rezistence të brendshme, një dëshmi se instinktet, pavarësisht shtypjes apo menaxhimit, nuk pushojnë së kërkuari shprehje.
Në fund, njeriu nuk është as plotësisht i lirë, as plotësisht i robëruar. Ai është një qenie në proces, një negociim i përhershëm midis errësirës përpirëse dhe dritës shpërfaqëse të vetes. Dhe ndoshta, pikërisht në këtë përleshje të pambarimtë qëndron dinjiteti i tij.
