Albert Vataj
Ajo çfarë ishte njerëzore te gjeniu i Rilindjes, Michelangelo Buonarroti, nuk mund të ndahet nga madhështia e tij krijuese, përkundrazi, ajo e bën edhe më të prekshme, më të vërtetë, më dramatike. Ishte po aq i jashtëzakonshëm si krijues, sa edhe i ndërlikuar në karakter, po aq titan në art, sa edhe njeri me dobësi të theksuara.
Jetoi 89 vjet dhe punoi pa reshtur deri në frymën e fundit, duke u shuar në Romë më 18 shkurt 1564, me dorën ende të lidhur me gurin, me formën, me përjetësinë.
Ai mbeti një nga figurat më të paguara dhe më të adhuruara të kohës së tij. Vetëm Raphael arriti për një çast të lëkundte fronin e tij artistik, por vdekja e parakohshme e këtij të fundit e riktheu Michelangelon në një dominim të padiskutueshëm, si një mal që nuk e zhvendos as stuhia.
Por përtej këtij monumenti arti, qëndronte një njeri i vështirë. I mbyllur, i dyshimtë, shpesh i ashpër me të tjerët dhe me veten. Miti i gjeniut të tij ishte i lidhur ngushtë me një temperament të paduruar, një mospranim të egër të mediokritetit dhe një refuzim pothuaj instinktiv të kompromisit. Megjithatë, paradoksi i tij ishte i qartë, ai që sfidonte botën, duhej njëkohësisht të përkulej para saj për të jetuar dhe krijuar.
Në marrëdhëniet me patronët, veçanërisht me papët, kjo kontradiktë merrte formë konkrete.
Me Pope Julius II, për shembull, marrëdhënia e tij ishte një përzierje shpërthimesh, mosbindjeje dhe bindjeje të detyruar. I ngarkuar fillimisht për të ndërtuar varrin monumental të papës, ai e braktisi projektin në një çast zemërimi dhe u largua nga Roma. Vetëm kërcënimet dhe presioni e kthyen sërish, për ta përfshirë më pas në një nga ndërmarrjet më titanike të historisë së artit, tavanin e Kapelës Sistine. Ironia është se Michelangelo e konsideronte veten skulptor, jo piktor, dhe megjithatë, ai krijoi një nga kulmet absolute të pikturës botërore.
Një episod tjetër i rëndësishëm është marrëdhënia e tij me Leonardo da Vinci. Dy gjeni, dy botë të papajtueshme. Michelangelo e përçmonte elegancën intelektuale të Leonardos, ndërsa ky i fundit e shihte Michelangelon si të papërpunuar dhe të vrazhdë. Një përballje e tyre në Firence për një komision publik mbeti e papërfunduar, por tensioni midis tyre është bërë simbol i rivalitetit të madh në historinë e artit.
Ai ishte gjithashtu mjeshtër i strategjive të heshtura. Kur punonte për varrin e Julius II, ai shpesh zvarriste punimet për të marrë pagesa shtesë ose për të shmangur detyrime të padëshiruara. Në disa raste, ai përdori ndërmjetës për të negociuar pagesa më të larta, duke luajtur një lojë të dyfishtë mes krenarisë dhe nevojës. Lakmia dhe koprracia e tij janë dokumentuar, megjithëse fitonte shumë, jetonte thjesht, pothuaj asketikisht, duke grumbulluar pasuri që rrallë e shijonte.
Një tjetër episod që zbulon natyrën e tij është ai i “Pietà”-s. Pasi dëgjoi se vepra i atribuohej një skulptori tjetër, ai u kthye natën në bazilikë dhe gdhendi emrin e tij mbi brezoren e Virgjëreshës, i vetmi rast kur firmosi një vepër. Një akt krenarie, por edhe një dëshmi e brishtësisë së egos së tij.
Në pleqëri, kur punonte për kupolën e Bazilikës së Shën Pjetrit, ai refuzoi pagesën, duke deklaruar se po e bënte këtë për shpirtin e tij. Këtu shfaqet një tjetër Michelangelo. Ai që, përtej ambicies dhe pasurisë, kërkonte një pajtim me të përjetshmen.
Ai ishte i vetëdijshëm për natyrën e tij të vështirë. Shkruante poezi ku shprehte ankthin, vetminë dhe luftën e brendshme. Në to, gjeniu nuk shfaqet si triumfator, por si një qenie e trazuar, e përndjekur nga vetja.
Dhe megjithatë, në punë, ai mbetej i lirë. Më i fortë se çdo kushtëzim, më i madh se çdo dobësi. Guri në duart e tij nuk ishte thjesht material, por një burg nga i cili ai çlironte formën. Ndoshta aty qëndron e vërteta më e thellë për të, në jetë ishte i ndërlikuar, shpesh kontradiktor; në art ishte absolut.
Michelangelo nuk ishte vetëm një gjeni. Ishte prova se madhështia nuk lind nga përsosmëria njerëzore, por nga përplasja e saj me kufijtë.
