E pabesueshme por e vërtetë. Mbi 20 mijë është numri i letrave që vejusha Juliette Drouet dërguar Victor Hugo. Një epope epistolare që shënjoi në histori. Një det me fjalë, zjarr, pasion, idil, dëshpërim, dhimbje, vërshoi në letër e bojë, doli nga zemra e një gruaje për të rrëmbyer shpirtin e një gjigandi të letërsisë. As pëllumba nuk fluturuan aq sa letra Juliette Drouet për Victor Hugo përshkuan Parisin.
Ka dashuri që kërkojnë barazi.
Ka dashuri që kërkojnë shpëtim.
Dhe ka dashuri që kërkojnë vetëm të mos harrohen.
Historia e Victor Hugos dhe Juliette Drouet nuk është një histori idilike. Ajo nuk ofron ngushëllimin e drejtësisë morale, as qetësinë e lumturisë së ndarë. Ajo ofron diçka më të vështirë për t’u pranuar, një dashuri të pabarabartë, por të qëndrueshme, një lidhje ku sakrifica nuk u shpërblye, por u shndërrua në kujtesë.
Në vitin 1833, kur Juliette Drouet hyn në jetën e Victor Hugos, ajo është një aktore e re, e bukur, e lirë. Ai është tashmë një emër, një institucion në formim. Ajo që nis mes tyre më 16 shkurt, datë që do të bëhet kod i fshehtë i kësaj historie, nuk është thjesht një aventurë dashurie, por një marrëveshje e pashkruar fatesh.
Hugo është i martuar. Kjo e vendos që në fillim marrëdhënien në një terren të thyer etik. Zgjedhja që Juliette bën më pas, të braktisë skenën, pavarësinë, zërin publik, nuk është romantike, është radikale. Ajo zhvendoset në një apartament të vogël, në pritje. Pritja bëhet gjendje ekzistence. Heshtja, mënyrë jetese.
Kur ajo rrëfen mjerimin e saj, Hugo nuk i ofron ndryshim, por shkrim.
“Shkruaj,” i thotë ai. “Shkruaj gjithçka.”
Kështu lind një nga arkivat më tronditëse të dashurisë njerëzore, më shumë se 20.000 letra. Jo si dialog, por si rrjedhë e një zëri që refuzon të shuhet. Këto letra nuk janë vetëm dëshmi dashurie, ato janë dokumente të mbijetesës emocionale. Juliette shkruan për xhelozinë, për poshtërimin, për frikën e humbjes, për dëshirën e pashuar. Shkruan edhe kur nuk merr përgjigje. Letra bëhet trup. Letra bëhet prani.
Ndërkohë, Hugo jeton jetën e një gjeniu publik, lavdi, dashnore, politikë, polemikë. Këtu qëndron nyja e dhimbshme e kësaj historie: ai e donte Julietten, por nuk e mbrojti nga vetja e tij. Ishte i varur nga përkushtimi i saj, por jo i gatshëm ta barazonte atë përkushtim me veprime.
E megjithatë, pa Julietten, Victor Hugo nuk do të ishte ai që njohim.
Ajo ishte sekretarja e tij, kopistja e tij, lexuesja e parë. Ajo ruajti dorëshkrimet e tij, i shpëtoi gjatë arratisjes së vitit 1851, rrezikoi jetën për të mbajtur gjallë fjalën e tij. Romani që do të bëhej “Les Misérables” (Të mjerët), mbijetoi falë saj. Dhe jo vetëm si objekt fizik, ai u lexua, u dëgjua, u përtyp nga ajo, faqe pas faqe.
Në thelb të këtij romani monumental rreh një ide që Juliette e jetoi në lëkurë, dashuria si dhënie pa garanci. Fantine, Valjean, sakrifica pa shpërblim, këto nuk janë thjesht figura morale; janë jehona të një jete të përbashkët të pabarabartë.
Kur Hugo i jep Mariusit dhe Kozetës natën e martesës më 16 shkurt, ai nuk po bën një zgjedhje narrative rastësore. Ai po ngul një datë intime në gurin e letërsisë. Një monument të fshehtë për një grua që historia nuk do ta vendoste kurrë në piedestal.
Vetëm në fund, shumë vonë, ai e bën gjestin më të fortë. Jo publikisht, jo me martesë, por me fjalë që sfidojnë ligjin dhe moralin borgjez të kohës: “Ajo është veja ime.”
Një fjali e thjeshtë, revolucionare, tragjike.
Juliette Drouet vdes në vitin 1883, pa ceremoni madhështore, pa tituj. Hugo hesht. Për dy vjet, njeriu që mbushi botën me fjalë nuk shkruan asnjë rresht. Si të kishte humbur organin që e lidhte me jetën.
Kur ai vdes, dy milionë njerëz e përcjellin në Panthéon. Por dashuria që e mbajti gjallë për pesëdhjetë vjet kishte përfunduar tashmë, në një dhomë të heshtur, bashkë me një grua që kishte zgjedhur të shkruante në vend që të largohej.
Kjo nuk është një histori për t’u idealizuar.
Është një histori për t’u kuptuar.
Sepse ndonjëherë, historia nuk mban mend ata që dhanë gjithçka. por pa ta, ajo nuk do të ekzistonte fare.
Marrëdhënia mes Victor Hugos dhe Juliette Drouet ka hyrë në histori si një shembull i përkushtimit absolut, i dashurisë që i mbijeton gjithçkaje. Por një lexim kritik e sheh ndryshe, si një marrëdhënie strukturalisht të pabarabartë, ku një grua sakrifikoi jetën e saj publike, ekonomike dhe krijuese për të mbështetur jetën e një burri tashmë të fuqishëm.
Juliette Drouet nuk ishte një figurë periferike kur u njoh me Hugon. Ajo ishte aktore, me të ardhura, me zë publik, me autonomi relative. Zgjedhja për t’u larguar nga skena nuk ishte thjesht romantike; ajo ishte një akt vetëzhveshjeje sociale, i kryer në një shoqëri ku gratë pa status familjar dhe pa profesion bëheshin të padukshme.
Victor Hugo nuk e kërkoi këtë sakrificë në mënyrë eksplicite, por përfitoi plotësisht prej saj. Ai mbajti jetën publike, famën, autoritetin moral dhe lirinë seksuale. Ajo mbajti izolimin.
Kur Juliette i rrëfen mjerimin e saj, përgjigjja e tij është domethënëse: “Shkruaj.”
Jo “do të ndryshojmë diçka”. Jo “do të ndajmë barrën”. Por: shkruaj dhimbjen tënde, që unë të mos kem nevojë ta mbaj atë.
Letërkëmbimi prej mbi 20.000 letrash shpesh citohet si dëshmi dashurie. Por nga një këndvështrim kritik, ai është edhe arkivi i një varësie emocionale të institucionalizuar.
Juliette shkruan për xhelozinë, për frikën, për vetëposhtërimin, për ankthin e braktisjes. Hugo, ndërkohë, vazhdon marrëdhënie të tjera, duke e ditur se ajo do të mbetet aty.
Ky nuk është thjesht pabesi personale. Është asimetria e pushtetit: ai ka mundësinë të zgjedhë, ajo ka vetëm mundësinë të durojë.
Argumenti klasik i mbrojtjes është: “Ai e donte”.
Por dashuria që nuk mbron, nuk barazon dhe nuk merr përgjegjësi, është ndjenjë, jo etikë.
Fakti që pas vdekjes së saj Hugo hesht dhe nuk shkruan më është shpesh interpretuar si dëshmi dashurie absolute. Por mund të lexohet edhe ndryshe, kur humbi gruan që mbante peshën emocionale të ekzistencës së tij, struktura u shemb. Ajo kishte qenë sistemi i tij nervor i jashtëm.
Kjo histori na detyron të pyesim, sa “dashuri të mëdha” janë ndërtuar mbi jetët e grave të padukshme?
Sa herë gjenialiteti është ushqyer nga sakrifica që nuk u quajt kurrë e tillë?
Dhe pse romantizimi na duket më i lehtë sesa pranimi i pabarazisë?
Juliette Drouet nuk është vetëm një figurë dashurie.
Ajo është simbol i çmimit që gratë kanë paguar për mitet mashkullore të madhështisë.
Të lexosh këtë histori kritikisht nuk do të thotë të mohosh ndjenjat. Do të thotë të refuzosh gënjeshtrën se dhimbja është fisnike vetëm sepse ka prodhuar art.
Sepse asnjë kryevepër nuk e shlyen një jetë të zhdukur.
Përgatiti: Albert Vataj
