“Utopia” e Thomas More është një pasqyrë që na detyron të shohim veten. E shkruar më 1516, ajo nuk flet thjesht për një ishull të largët idealizimesh, por për tensionet, iluzionet dhe dëshirat që shoqërojnë njeriun në çdo epokë. Në një botë si e jona, e tejngopur me pasuri, por e uritur për drejtësi; e mbushur me zhurmë, por e etur për kuptim, Utopia kthehet në një sfidë intelektuale dhe morale. Ajo na provokon të rimendojmë marrëdhënien me pushtetin, pronën, lirinë dhe lumturinë; na vendos përballë faktit se ëndrrat utopike, sado të paarritshme, mbeten mjeti ynë i fundit për të matur realitetin. Prandaj, Utopia nuk është thjesht letërsi politike: ajo është një bisedë e hapur me ndërgjegjen njerëzore, një thirrje për të pyetur, para se të pranojmë, dhe për të dyshuar, para se të bindemi.
Kur Thomas More botoi Utopia-n në vitin 1516, ai nuk mund të kishte imagjinuar një botë me telefona inteligjentë, kapitalizëm global apo shpërthime zemërimi në rrjete sociale. E megjithatë, pesë shekuj më vonë, ishulli i tij i çuditshëm duket çuditërisht i njohur. Utopia nuk lexohet si një traktat i pluhurosur politik; ajo tingëllon më shumë si një bisedë e mprehtë e dëgjuar përtej kohës, një bisedë që ende na shqetëson, na provokon dhe, në heshtje, na akuzon.
Në shikim të parë, Utopia paraqet një shoqëri ideale, pa pronë private, pa varfëri të skajshme, pa luks të kotë. Të gjithë punojnë, arsimi vlerësohet dhe ligjet janë të pakta sepse drejtësia është e thjeshtë. Por nën këtë sipërfaqe të qetë fshihet një ironi e thellë. More nuk ofronte një plan të gatshëm për një shtet të përsosur; ai i ftonte lexuesit të vënë në dyshim supozimet e tyre për pushtetin, pasurinë, lirinë dhe lumturinë.
Dhe kjo ftesë duket veçanërisht urgjente sot.
Një botë e fiksuar pas pasurisë kundrejt një shoqërie që e vë në dyshim.
Një nga idetë më radikale të More është shfuqizimi i pronës private. Në Utopia, ari është aq i pakuptimtë sa përdoret për të bërë enë tualeti dhe zinxhirë për skllevërit. Kjo përmbysje simbolike zbulon një të vërtetë që ende djeg, shoqëritë shpesh adhurojnë atë që në fund i skllavëron.
Tani shikoni botën tonë. Jetojmë në një epokë pasurie të paparë, dhe pabarazie të paparë. Një pjesë e vogël zotëron më shumë se tëra kombe, ndërsa miliona luftojnë për të mbijetuar, pavarësisht se punojnë pa pushim. Si Anglia e kohës së More, shoqëritë tona moderne kriminalizojnë varfërinë në vend që të vënë në pikëpyetje sistemet që e prodhojnë atë. Utopia guxon të pyesë atë që ne ende shmangim. A është akumulimi i pafund “përparim”, apo thjesht një formë më e lëmuar e padrejtësisë?
Në Utopia, të gjithë punojnë, por askush nuk mbingarkohet. Dita e punës është e shkurtër, duke lënë kohë për të mësuar, reflektuar dhe biseduar. Krahasoni këtë me kulturën e sotme të “vrapit pa ndalim”, ku lodhja mburret si shenjë nderi dhe pushimi ndihet pothuajse si faj.
Ne kremtojmë produktivitetin, por ndihemi kronikisht bosh. Ishulli i More sfidon në heshtje këtë kontradiktë. Nëse teknologjia e ka bërë jetën më të lehtë, pse jemi më të zënë se kurrë? Utopia sugjeron se problemi nuk është vetë puna, por puna e shkëputur nga mirëqenia njerëzore, një shqetësim që rezonon fuqishëm në një epokë rrëmuje psikologjike dhe krize të shëndetit mendor.
Udhëheqësit utopianë zgjidhen për urtësinë, jo për pasurinë. Ambicia politike shihet si e dyshimtë, madje e rrezikshme. Krahasoni këtë me politikën moderne, shpesh të sunduar nga spektakli, manipulimi dhe kërkimi i pushtetit për hir të pushtetit. E vërteta përkulet lehtë kur në lojë janë fitimi ose popullariteti.
Megjithatë, More nuk e idealizon verbërisht autoritetin. Utopia është gjithashtu shqetësuese. Konformizmi pritet, mospajtimi kufizohet dhe individualiteti kontrollohet me kujdes. Kjo paqartësi është e qëllimshme. More sikur pëshpërit një paralajmërim përtej shekujve, edhe qëllimet e mira mund të bëhen shtypëse nëse heshtin kompleksitetin njerëzor.
Në një botë gjithnjë e më të polarizuar, ku pikëpamjet e kundërta mbyten me britma në vend që të shqyrtohen, ky paralajmërim tingëllon profetik.
Në mënyrë të habitshme, Utopia praktikon tolerancë fetare, një ide jashtëzakonisht e guximshme për shekullin XVI. Besime të ndryshme bashkëjetojnë paqësisht, të bashkuara nga vlera etike të përbashkëta. Në epokën tonë të ashtuquajtur të ndriçuar, intoleranca fetare dhe ideologjike ende ushqen konflikte anembanë globit.
Vizioni i More na kujton se toleranca nuk është mungesë besimi, por prani përulësie, aftësia për të pranuar se asnjë perspektivë e vetme nuk e zotëron të vërtetën e plotë.
A është Utopia ëndërr, apo sfidë?
Ndoshta aspekti më i fuqishëm i Utopia-s është se ajo refuzon të japë përgjigje të lehta. Vetë fjala do të thotë “asnjë vend”. More na lë të pasigurt dhe të ngërthyer nga dilema, a është kjo shoqëri e admirueshme apo shqetësuese? A është përsosmëria e dëshirueshme, apo edhe njerëzore?
Kjo pasiguri është pikërisht thelbi.
Gjithsesi ajo që duhet kuptojmë dhe besojmë është se Utopia është më pak një destinacion dhe më shumë një pasqyrë. Ajo pasqyron dështimet tona, e shtrembëron qëllimisht vlerat tona dhe na detyron të përballemi me pyetje të pakëndshme për botën që kemi ndërtuar. Në një epokë ankthi klimatik, pabarazie ekonomike dhe konfuzioni moral, vepra e Thomas More mbetet befasuese, jo sepse na thotë çfarë të mendojmë, por sepse na mëson si të pyesim.
Dhe ndoshta kjo është ideja më utopike nga të gjitha utopitë që shpërfaqin botën tonë të brendshme thelbësisht utopike.
Përgatiti: Albert Vataj
