Ajo bëri sikur ishte e çmendur, sepse vetëm kështu do të mundt të hynte brenda një spitali ku hynin gra për t’u trajtuar dhe nuk dilnin më kurrë.
Ajo duhej të bënte si e çmendur që Amerika të mos mund të bëhej sikur nuk e dinte më se çfarë po ndodhte vërtetë në një institucion rehabilitimi grashë me probleme të shëndetit mendor.
Shtator i vitit 1887, New York City.
Një grua 23-vjeçare hyri në një shtëpi me qira dhe nisi të shpërbëhej, qëllimisht.
Ajo ecte nëpër korridore.
Bisedonte me vete.
Refuzonte të flinte.
Shikonte përmes mureve sikur mendja e saj kishte humbur.
Brenda 48 orëve, sistemi bëri atë që gjithmonë bënte.
Një gjykatës bëri gjeste miratimi.
Një doktor firmosi.
Zyrtarët ranë dakord.
E çmendur pa shpresë.
Pa pyetje.
Pa hetime.
Pa dyshime.
E dërguan në Ishullin Blackwell, në Spitalin Psikiatrik të Grave, një vend ku shumica e grave hynin dhe nuk ktheheshin më.
Çfarë askush nuk e dinte ishte kjo:
Emri i saj ishte Nellie Bly.
Dhe çdo fjalë drithëruese ishte një akt i qëllimshëm.
Ajo ishte gazetare për The New York World. Dhe për vite me radhë qarkullonin thashetheme, për mizori pas dyerve të mbyllura, për gra që zhdukeshin në çmenduri që nuk ishte e tyre.
Nellie vendosi të zbulonte të vërtetën.
Dhe u bë vetë e vërteta.
Brenda spitalit, tmerri nuk ishte i fshehur, ishte rutinë.
1,600 gra të ngujuara në një ndërtesë për 1,000 persona.
16 mjekë për qindra jetë që kridheshin në ferrin e një realiteti asgjesues.
Infermiere të papërgatitura, të mbingarkuara dhe shpesh mizore, puna e të cilave ishte pjesë e një skenari mizorie që bëhej nën maskën e humanitetit.
Dhe gratë?
Shumë nuk ishin fare të sëmura.
Emigrante që nuk flisnin anglisht.
Gra të varfra pa familje që t’i mbronte.
Gra që kishin qenë të shëndetshme kur mbërritën, dhe po çmendeshin nga trajtimi që u bëhej.
“Tretmanet” ishin torturë e veshur si kujdes.
Dush të akullt që u merrte frymën dhe shpresën.
Ushqim i kalbur, i mbushur me krimba.
Rrahje për të folur.
Heshtje për të bërtitur dhe bindur.
Nellie ndaloi së bëri sikur nuk kuptonte pothuajse menjëherë.
Foli qartë.
U dha sjellje të arsyeshme.
Kërkoi lirimin.
Nuk kishte rëndësi.
Sapo të vlerësohej si e çmendur, arsyeshmëria bëhej provë e çmendurisë.
Ajo memoroi gjithçka.
Çdo britmë që jepej përgjatë korridoreve prej guri.
Çdo emër gruaje.
Çdo akt mizorie.
Dhjetë ditë më vonë, mbërriti një avokat.
Më 9 tetor 1887, artikulli i saj me titullin “Pas Dyerve të Spitalit Psikiatrik.”
u publikua.
New York-u shpërtheu.
Lexuesit u tmerruan.
Heshtja u shndërrua në indinjatë në Këshillin e Qytetit.
Një juri e madhe nisi hetimet.
Dhe ata konfirmuan gjithçka.
Çdo fjalë ishte e vërtetë.
Buxhetet u rritën.
Stafi u shtua.
Përkthyes u sollën.
Kushtet u përmirësuan.
Mbrojtjet ligjore u forcuan.
Shtatë vjet më vonë, spitali u mbyll.
Por Nellie Bly nuk ndaloi aty.
Ajo kishte shpikur diçka të re, gazetarinë investigative.
Jo të shkruash nga distanca e sigurt. Jo të vëzhgosh padrejtësinë.
Të hysh brenda saj.
Ajo ekspozoi korrupsionin, trafikimin e fëmijëve, shfrytëzimin në fabrika.
U udhëhoq nëpër botë në 72 ditë, duke kthyer fikshionin në fakt.
U bë një nga gazetaret më të famshme në Amerikë.
Kur vdiq në 1922, la pas më shumë se tituj gazetash.
La dëshmi.
Se e vërteta është e rrezikshme.
Se sistemet varen nga heshtja.
Dhe se ndonjëherë, mënyra e vetme për të ekspozuar errësirën
është të hysh drejt saj vetëm, ndoshta edhe duke rrezikuar, sepse ajo ishte e gatshme që për atë që besonte të sakrifikohej.
Sot, një monument qëndron në Roosevelt Island ku dikur lartësohej spitali.
Ai nderon gruan që rrezikoi të etiketohesh si e çmendur, që të harruarit të besoheshin përfundimisht.
Emri i saj ishte Nellie Bly.
Dhe gazetaria reale ende nuk ka arritur nivelin e guximit të saj, sespe mungon guximi që atë e udhëhoqi, vendosmëria për të shndërruan profesionin e gazetares në misionare të vërtetësd eh humanizmit.
Nellie Bly hyri në histori si një shpirt i paepur përkushtimi dhe u shndërrua në një ikonë e gazetarisë investigative.
Përgatiti: Albert Vataj
