Nga Albert Vataj
“Të jesh femër është kaq magjepsëse. Është një aventurë që kërkon guxim të tillë që të ndërmarrësh një sfidë që nuk është kurrë e mërzitshme.
Do të keni shumë gjëra për të bërë nëse lindni grua.
Si fillim, do të duhet të luftoni për të argumentuar se, nëse Zoti ekziston, ai mund të jetë gjithashtu një grua e moshuar me flokë të bardha ose një vajzë e bukur. Atëherë do t’ju duhet të luftoni për të shpjeguar, se mëkati nuk lindi ditën që Eva kafshoi mollën: atë ditë lindi një virtyt i shkëlqyeshëm i quajtur mosbindje.
Më në fund, do t’ju duhet të luftoni për të provuar se brenda trupit tuaj të lëmuar dhe të rrumbullakët ekziston një zë që kërkon të dëgjohet.”
Ky përkufizim i gazetares, publicistet dhe shkrimtares, Oriana Fallaci nuk shkruhen për t’u lexuar vetëm një herë. Ato mbeten pezull mbi kohën si kambana që nuk pushojnë së kumbuar, sepse prekin një të vërtetë që çdo brez e rizbulon. I tillë është edhe pohimi i Oriana Fallacit: “Të jesh femër është kaq magjepsëse. Është një aventurë që kërkon guxim…”
Në këto pak rreshta, gazetarja e famshme italiane nuk përshkruan thjesht përvojën e gruas, ajo vizaton një nga dramat më të mëdha dhe njëkohësisht një nga fitoret më të rëndësishme të qytetërimit njerëzor. Ajo nuk flet për një luftë mes gjinive, por për betejën e pandërprerë të individit kundër çdo forme nënshtrimi. Gruaja, në mendimin e Fallacit, është metafora më e fuqishme e njeriut që kërkon të jetë i lirë.
Historia e njerëzimit është ndërtuar mbi paradokse. Ajo që solli jetën në botë, për shekuj u mbajt larg qendrës së saj. Ajo që lindi qytetërimet, shpesh mbeti jashtë historisë së shkruar prej tyre. Gruaja ishte zemra e familjes, por jo gjithmonë zemra e vendimmarrjes, ishte kujtesa e brezave, por jo gjithmonë zëri i tyre. Dhe pikërisht për këtë arsye, çdo hap drejt emancipimit të saj është një hap drejt emancipimit të vetë ndërgjegjes njerëzore.
Simone de Beauvoir e formuloi këtë dramë me fjalinë që u bë gur themeli i filozofisë moderne të gruas: “Nuk lind grua, bëhesh grua.” Kjo nuk ishte një mohim i natyrës, por një kritikë ndaj kulturës që përpiqet ta shndërrojë natyrën në fat. Shoqëria ndërton role, vendos kufij, shpik pritshmëri dhe më pas i quan ato “të natyrshme”. Pikërisht kundër kësaj natyralizimi të padrejtësisë ngrihet zëri i Fallacit.
Por kjo betejë është shumë më e lashtë sesa moderniteti.
Në mitologjinë greke, Pandora u shpall përgjegjëse për të gjitha fatkeqësitë e njerëzimit. Në traditën biblike, Eva u shpall burimi i mëkatit. Dy figura të ndryshme, por me të njëjtin funksion simbolik, ta ngarkojnë gruan me fajin e fillimit. Oriana Fallaci e rrëzon këtë mit me një elegancë provokuese kur shkruan se dita kur Eva kafshoi mollën nuk lindi mëkatin, por një virtyt të madh: mosbindjen.
Kjo është një nga përmbysjet më të guximshme filozofike të rrëfimit biblik. Sepse mosbindja, kur buron nga kërkimi i së vërtetës, nuk është krim; është akti i parë i ndërgjegjes.
Albert Camus do ta quante këtë çast lindja e njeriut që refuzon poshtërimin. “Unë rebelohem, pra ne ekzistojmë”, shkruante ai. Rebelimi nuk është urrejtje ndaj rendit, ai është mbrojtja e dinjitetit kur rendi bëhet padrejtësi. Në këtë kuptim, Eva nuk është gruaja që rrëzoi parajsën, por qenia që guxoi të kërkonte dijen. Dhe ndoshta nuk ka akt më njerëzor se kërkimi i dijes.
Edhe Hannah Arendt e konsideronte aftësinë për të menduar me kokën tënde si themelin e lirisë. Ajo besonte se e keqja më e madhe nuk lind nga demonët, por nga njerëzit që heqin dorë nga mendimi kritik. Mosbindja morale është shpesh forma më e lartë e përgjegjësisë.
Në këtë pikë, Fallaci nuk flet vetëm për gruan. Ajo flet për çdo njeri që refuzon të jetojë sipas roleve të imponuara.
Kur ajo shkruan se gruaja duhet të luftojë edhe për të provuar se Zoti mund të jetë një grua me flokë të bardhë ose një vajzë e bukur, ajo nuk sfidon besimin; ajo sfidon kufijtë e imagjinatës sonë. Sepse çdo qytetërim e projekton pushtetin sipas mënyrës se si e përfytyron hyjnoren. Nëse Zoti paraqitet vetëm si mashkull, atëherë edhe autoriteti njerëzor priret të marrë të njëjtën fytyrë.
Paul Ricoeur do të thoshte se simbolet nuk janë zbukurime të mendimit; ato janë mënyra me të cilat mendimi organizon botën. Të ndryshosh simbolin do të thotë të ndryshosh mënyrën si e kupton realitetin.
Virginia Woolf, nga ana tjetër, e pa këtë dramë në një dimension më të heshtur. Ajo nuk pyeste pse gratë nuk kishin shkruar më shumë kryevepra. Ajo pyeste pse nuk kishin pasur një dhomë të tyren, një të ardhur të tyren dhe lirinë për të menduar pa frikë. Nëse Shekspiri do të kishte pasur një motër me të njëjtin talent, shkruante Woolf, historia nuk do ta kishte njohur kurrë emrin e saj.
Sa tragjik tingëllon ky mendim, kur kujtojmë sa shumë zëra janë humbur jo për mungesë gjenialiteti, por për mungesë lirie.
Historia e kulturës është e mbushur me gra që krijuan në heshtje, që shkruan me emra të rremë, që pikturuan pa firmë, që kompozuan pa u njohur, që menduan pa u dëgjuar.
Prandaj fjalia e fundit e Fallacit ka një peshë pothuaj metafizike:
“…brenda trupit tuaj të lëmuar dhe të rrumbullakët ekziston një zë që kërkon të dëgjohet.”
Ky nuk është vetëm zëri i gruas.
Është zëri i çdo qenieje njerëzore që kërkon të mos reduktohet në pamje, funksion apo rol. Është zëri i individualitetit.
Këtu mund të kujtojmë Søren Kierkegaard-in, i cili besonte se drama më e madhe nuk është të humbasësh botën, por të humbasësh vetveten. Dhe njeriu e humbet vetveten pikërisht atëherë kur jeton sipas pritshmërive të të tjerëve.
Edhe Friedrich Nietzsche, megjithëse shpesh është lexuar në mënyrë të njëanshme për marrëdhënien e tij me figurën e gruas, mbetet një nga filozofët që e ngriti më fort idenë e kapërcimit të çdo morali të imponuar. Thirrja e tij për t’u bërë ai që je, “Bëhu ai që je”, është, në thelb, një apel universal për autenticitet. Liria nuk është të fitosh miratimin e turmës; është të jetosh sipas së vërtetës sate.
Maya Angelou do ta shprehte këtë ndryshe: “Nuk ka dhimbje më të madhe sesa të mbash brenda vetes një histori të patreguar.”
Sa gra e kanë jetuar pikërisht këtë dhimbje? Sa romane nuk u shkruan kurrë? Sa zbulime nuk u bënë? Sa poezi nuk u kënduan? Sa ëndrra u varrosën para se të merrnin frymë?
Historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur. Historia është edhe gjithçka që nuk u lejua të ndodhte.
Megjithatë, rrugëtimi i gruas nuk është vetëm histori padrejtësie. Ai është edhe histori fitoresh të jashtëzakonshme. Nga Hipatia e Aleksandrisë te Marie Curie, nga George Sand te Edith Stein, nga Rosa Parks te Malala Yousafzai, çdo brez ka pasur gra që nuk pranuan kufijtë e kohës së tyre. Ato nuk ndryshuan vetëm fatin e grave; ndryshuan vetë konceptin e mundësisë njerëzore.
Edith Stein shkruante se bota nuk bëhet më e pasur kur gruaja imiton burrin, por kur ajo sjell në të gjithë pasurinë e qenies së saj. Ky është ndoshta çelësi i emancipimit të vërtetë: jo uniformizimi, por pranimi i dallimeve si pasuri dhe jo si hierarki.
Në kulturën shqiptare, kjo dramë ka marrë shpesh trajta epike. Nga Teuta te Nora e Kelmendit, nga Shote Galica te Musine Kokalari, historia jonë njeh gra që nuk pranuan të ishin figurante në skenën e kombit. Ato u bënë protagoniste në kohë kur vetë historia u mohonte këtë të drejtë. Prandaj, çdo reflektim mbi gruan është njëkohësisht edhe reflektim mbi vetë nivelin e qytetërimit tonë.
Në fund, Oriana Fallaci nuk na fton të zgjedhim mes burrit dhe gruas, mes Evës dhe Adamit, mes traditës dhe modernitetit. Ajo na fton të zgjedhim mes heshtjes dhe zërit, mes nënshtrimit dhe dinjitetit, mes jetës së diktuar dhe jetës së jetuar me vetëdije.
Sepse qytetërimi nuk matet me lartësinë e kullave, me fuqinë e ushtrive apo me pasurinë e kombeve. Ai matet me aftësinë për të dëgjuar zërat që dikur ju desht veçse të heshtte.
Dhe ndër ata zëra, zëri i gruas ka qenë ndoshta më këmbëngulësi, më i duruari dhe më jetëdhënësi. Ai nuk kërkon epërsi. Nuk kërkon hakmarrje. Nuk kërkon privilegj.
Ai kërkon vetëm atë që është themeli i çdo humanizmi të vërtetë: të drejtën për të qenë, për të menduar, për të krijuar, për të dashur dhe për t’u dëgjuar.
Ndoshta kjo është arsyeja pse mendimi i Oriana Fallacit mbetet kaq aktual. Ai nuk është një tekst mbi gruan. Ai është një tekst mbi lirinë. Dhe liria, siç na mëson historia e filozofisë, nuk është kurrë një dhuratë e fituar përgjithmonë. Ajo është një vepër që çdo brez duhet ta mbrojë, ta rimendojë dhe ta fitojë përsëri.
