Nga Albert Vataj
Karton përgatitor për tavanin e Sallës së Heliodorit, 1514, Koleksioni Farnese, Muzeu Capodimonte, Napoli
Ky karton monumentale i Rafaelit, një nga mjeshtrit e pikturës së Rilindjes së Lartë, mbart në vetvete gjithë gjallërinë e procesit krijues që parapriu realizimin e afreskeve madhështore të Vatikanit. Punimi përfaqëson Moisiun e gjunjëzuar para shkurres që digjet, një episod biblik që mishëron thirrjen hyjnore dhe misionin profetik. Ai nuk është thjesht një skicë, por një instrument pune i përsosur, një hap i domosdoshëm drejt përjetësimit të figurës në mur.
Ky karton, me përmasa natyrore 140 x 138 cm, është ndërtuar me kujdes nga një kolazh prej 23 fletësh të veçanta, të bashkuara për të krijuar një tërësi monumentale. Në sipërfaqen e tij vihen re perforime të imta, të cilat dëshmojnë përdorimin e teknikës së famshme të Rilindjes, të njohur si spolvero. Në këtë proces, kartoni vendosej mbi murin e freskos dhe, përmes një qeseje të mbushur me pluhur qymyr, konturet e vizatimit transferoheshin mbi sipërfaqen e suvës ende të freskët, duke lënë një vijë me pika që më pas udhëhiqte piktorin gjatë punës.
Kjo fazë përgatitore na jep një mundësi të rrallë për të soditur vizatimin në gjithë plastiken dhe energjinë e tij të brendshme. Shpeshherë, këto kartone shfaqin një liri dhe një dinamizëm që mund të humbasin në veprën përfundimtare, ku ngjyrat dhe detajet marrin përparësi. Moisiu i Rafaelit, me trupin e gjunjëzuar dhe gjestikulacionin e fuqishëm, bart një fisnikëri të natyrshme, një tension të brendshëm mes frikës së shenjtë dhe përkushtimit të plotë.
Krahasuar me afreskun përfundimtar, ky karton e zbulon më qartë sesa kudo tjetër ndikimin e madh që kishte ushtruar Mikelanxhelo mbi gjeneratën e tij të bashkëkohësve. Plastikiteti i trupit, monumentaliteti i gjesteve dhe gjallëria e vijës janë një jehonë e qartë e tavanit të Kapelës Sistine, të përfunduar vetëm dy vjet më parë, në vitin 1512. Rafael, në këtë mënyrë, nuk thjesht merr frymëzim, por e përthith fuqinë vizuale të Mikelanxhelos dhe e rimishëron në stilin e tij të harmonishëm e të përmbajtur.
Sot, ky karton i çmuar ruhet në Koleksionin Farnese në Muzeun Capodimonte të Napolit, duke mbetur një dëshmi e gjallë e procesit krijues të një prej kapitujve më të ndritur të artit europian. Ai është një dokument artistik që jo vetëm e ndriçon historinë e një afresku konkret – një nga katër seksionet e tavanit të Sallës së Heliodorit në Vatikan – por njëkohësisht na afron me dorën e mjeshtrit, me pulsin e vijës së parë, me mendimin e tij vizual përpara se të mbulonte murin me dritën dhe ngjyrën e freskos.
Ky karton nuk është vetëm një vegël pune: është një vepër arti më vete, një dëshmi e procesit të përpiktë dhe e madhështisë së një epoke kur arti e teknika, frymëzimi dhe mjeshtëria, bashkëpunonin për të lindur imazhe që mbetën përjetësisht në kujtesën kulturore të njerëzimit.
